پایان دوران دهک‌بندی؛ فرمول جدید یارانه‌ها بر اساس «درآمد واقعی» کلید خورد

احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، از تغییرات بنیادین در نظام پرداخت یارانه‌ها خبر داد و اعلام کرد که فرمول جدیدی مبتنی بر «سطح درآمد واقعی خانوار» جایگزین سیستم سنتی و پرانتقاد دهک‌بندی خواهد شد. این تصمیم پس از آن اتخاذ شده که بیش از یک دهه از اجرای طرح دهک‌بندی می‌گذرد و طی ماه‌های اخیر، انتقادها نسبت به ناکارآمدی و خطاهای این سیستم در شناسایی مشمولان واقعی شدت گرفته است. حذف یارانه‌ی تعداد قابل توجهی از خانوارها در ماه‌های گذشته، این پرسش جدی را ایجاد کرده بود که آیا معیارهای فعلی توانایی سنجش دقیق وضعیت معیشتی مردم را دارند یا خیر؛ موضوعی که اکنون وزارت کار با پیشنهاد مسیری تازه، قصد اصلاح آن را دارد.

وزیر کار با انتقاد صریح از خطاهای محاسباتی سیستم فعلی، تأکید کرد که تصور ثروتمند بودن تمام ۲۷ میلیون نفری که در سه دهک بالای درآمدی (دهک‌های ۸، ۹ و ۱۰) قرار گرفته‌اند، اشتباه است و بسیاری از این افراد لزوماً مرفه محسوب نمی‌شوند. بر همین اساس، آیین‌نامه جدیدی تدوین و به هیئت دولت ارسال شده که هدف آن سنجش توان مالی خانواده‌ها با دقت بسیار بالاتر است. در این طرح جدید، شاخص‌های کلی و خشک دهک‌بندی کنار گذاشته می‌شود و تمرکز بر روی «درآمد خالص» و قدرت خرید واقعی خانوارها قرار می‌گیرد.

طبق آیین‌نامه پیشنهادی وزارت رفاه، فرمول جدید محاسبه یارانه دیگر تنها به ورودی حساب‌ها نگاه نمی‌کند، بلکه ترکیبی از مؤلفه‌های حیاتی را در نظر می‌گیرد. در این روش، تعداد اعضای خانوار، هزینه‌های واقعی زندگی شامل مسکن، خوراک و حمل‌ونقل و همچنین محل سکونت افراد به عنوان متغیرهای اصلی وارد محاسبات می‌شوند. این سیستم تفاوت فاحش هزینه‌های زندگی در کلان‌شهری مانند تهران نسبت به شهرهای کوچک را به رسمیت می‌شناسد و بر اساس آن سطح رفاه را تعیین می‌کند.

برای درک بهتر این تغییر، میدری مثالی ملموس ارائه کرد؛ در سیستم جدید، خانواری که در تهران سکونت دارد و حتی درآمدی معادل ۴۰ میلیون تومان در ماه کسب می‌کند، اگر مستأجر باشد و بخش عمده‌ای از درآمدش صرف هزینه‌های اجاره و معیشت گران پایتخت شود، دیگر به عنوان ثروتمند شناخته نخواهد شد و ممکن است در گروه متوسط یا کم‌درآمد قرار گیرد. وزیر کار این شیوه را نسبت به روش قبلی بسیار عادلانه‌تر دانست، زیرا با نادیده گرفتن ظاهر درآمد و تمرکز بر قدرت واقعی تأمین معیشت، تلاش می‌کند تا عدالت توزیعی را در پرداخت یارانه‌ها محقق کند.