کرادفاندینگ چیست؟ (معرفی کامل تامین مالی جمعی سال ۱۴۰۵)

همه ما برای یک بار هم که شده به راه‌اندازی کسب‌وکاری که از طریق آن بتوانیم درآمد کسب کنیم فکر کرده‌ایم. البته احتمالا خیلی‌ها وقتی بودجه و سرمایه اولیه یادشان افتاده، پشیمان شده‌اند. خیلی‌ها هم وقتی مسیر پرخطر آن را بررسی کرده‌اند، عقب کشیده و جا زده‌اند. با کرادفاندینگ می‌توانیم این مسیر را با موفقیت طی کنیم.

البته اگرچه کراد فاندینگ به تامین سرمایه‌ پروژه‌ها کمک می‌کند، اما نکات خاص خودش را دارد. اگر ندانید کدام پروژه یا سکو مناسب است، کدام طرح معتبرتر است و ریسک هر کدام چقدر است، ممکن است به جای اینکه سود کنید، تمام پول و سرمایه خود را از دست بدهید. اگر می‌خواهید یک‌بار برای همیشه این موضوع در ذهن شما جا بیفتد، با ما بمانید و این مقاله را بخوانید.

کرادفاندینگ یا تامین مالی جمعی چیست؟

تامین مالی جمعی یا کرادفاندینگ (Crowdfunding) روشی مدرن برای جمع‌آوری سرمایه از سرمایه‌گذارهای بزرگ و کوچک در جهت حمایت از یک هدف، ایده یا یک کسب‌وکار است تا شرکت‌ها و استارتاپ‌ها برای پیشبرد پروژه‌های خود از آن استفاده کنند.

کراد فاندینگ از دو بخش Crowd و funding تشکیل و در فارسی به تامین مالی جمعی ترجمه شده است. در این روش سرمایه‌گذاران از ایده‌های جدید، پروژه‌های خلاقانه و طرح‌های چشمگیر حمایت می‌کنند و سرمایه پذیران یا کارآفرینان نیز با جذب حمایت مالی افراد، منابع لازم برای اجرای ایده‌های خود را تامین می‌کنند.

برای مثال فرض کنید کارآفرین هستید و می‌خواهید یک کسب‌وکار در حوزه‌ی پوشاک راه‌اندازی کنید. در این شرایط شما حداقل به 5 میلیارد تومان سرمایه نیاز دارید. احتمالا همان ابتدا به وام‌های بزرگ یا سرمایه‌گذارهای عجیب‌وغریب فکر می‌کنید. اما با وجود کراد فاندینگ، آن ۵ میلیارد تومان از مشارکت ۵۰۰ یا ۵۰۰۰ نفر تامین می‌شود که هر کدام مبلغی را (حتی اندک) سرمایه‌گذاری کرده‌اند.

کرادفاندینگ چگونه کار می‌کند؟

سازوکار کرادفاندینگ یا تامین مالی جمعی در ۶ گام زیر خلاصه می‌شود. اگر می‌خواهید از جزئیات مسیر یک پروژه از آغاز تا بازپرداخت سرمایه آگاه شوید، این مراحل را دنبال کنید:

1. ارائه طرح توسط متقاضی (کارآفرین)
2. گرفتن ضمانت‌نامه تعهد پرداخت
3. ارزیابی و تایید سکو
4. انتشار در پلتفرم و جذب سرمایه‌های خرد
5. تامین هدف مالی
6. اجرا و باز پرداخت سود

در ادامه به بررسی بیشتر موارد ذکر شده خواهیم پرداخت:

ارائه طرح توسط متقاضی (کارآفرین)

شرکت یا کارآفرینی که برای توسعه پروژه‌اش نیاز به نقدینگی دارد، باید بتواند به این سوال پاسخ دهد که چرا این پروژه یا طرح ارزش سرمایه‌گذاری دارد؟ هرچه اطلاعاتی که متقاضی ارائه می‌دهد شفاف‌تر و مستندتر باشد، شانس بیشتری برای دیده شدن توسط سرمایه‌گذاران دارد. پس بهتر است کارآفرین یا شرکت متقاضی طرح خود را به همراه مستندات مالی، پیش‌بینی درآمدها و برنامه اجرایی را به یک سکوی تامین مالی جمعی ارائه کند.

گرفتن ضمانت‌نامه تعهد پرداخت

از آن‌جا که در تامین مالی جمعی، تعداد زیادی از افراد با سرمایه‌های خرد مشارکت می‌کنند، این افراد امکان نظارت مستقیم بر دارایی‌های شرکت را ندارند. معمولا یک نهاد مالی معتبر (مانند بانک یا شرکت‌های بیمه و ضمانت اعتباری) این ضمانت‌نامه تعهد پرداخت را ارائه می‌دهد تا سرمایه‌گذار را مطمئن کند که حتی در صورت بروز مشکلات پیش‌بینی نشده برای کسب‌وکار، تعهدات مالی پروژه پابرجاست.

ارزیابی و تایید سکو 

همه طرح‌هایی که به سکوها ارسال می‌شوند، وارد مرحله جذب سرمایه نمی‌شوند. سکو موظف است تمام اسناد مالی، مدل کسب‌وکار، توان اجرایی متقاضی و جزئیات پروژه را بررسی می‌کند تا تا مشخص شود آیا این طرح ظرفیت جذب سرمایه عمومی را دارد یا خیر. در واقع سکو به‌عنوان یک داور عمل می‌کند تا مطمئن شود که طرح واقعی و سودآور است.

به زبان ساده، سکوی تامین مالی جمعی تلاش می‌کند قبل از اینکه پروژه به سرمایه‌گذار معرفی شود، تمام جزئیات و جوانب آن طرح را بررسی کند.

انتشار در پلتفرم و جذب سرمایه‌های خرد

بعد از تایید طرح توسط سکو، پروژه روی پلتفرم منتشر می‌شود. در این مرحله، سرمایه‌گذارها اطلاعات مختلفی مثل مبلغ موردنیاز، مدت زمان اجرای پروژه، نرخ سود مورد انتظار، ضمانت‌نامه‌ها و سایر جزئیات را مشاهده می‌کنند. اگر پروژه بتواند اعتماد مخاطبان را که همان سرمایه‌گذارها هستند جلب کند، کم‌کم سرمایه‌های خرد کنار هم قرار می‌گیرند تا در نهایت سرمایه مورد نیاز برای اجرای پروژه تامین شود.

تامین هدف مالی 

پروژه‌های تامین مالی جمعی می‌خواهند در بازه زمانی تعیین‌ شده، مبلغ موردنیاز جمع‌آوری شود تا منابع مالی در اختیار متقاضی یا سرمایه‌پذیر قرار بگیرد تا بتواند طرح را اجرا کند. اما اگر کمپین به اهداف مالی خود نرسد، پلتفرم یا سکو، سرمایه‌های واریز شده به سرمایه‌گذاران بازمی‌گرداند. به همین دلیل بهتر است در معرفی طرح سعی کنید اعتماد سرمایه‌گذاران را جلب کنید تا آن‌ها مجاب شوند مبالغ سرمایه‌گذاری را افزایش دهند و طرح شما به اهداف مالی خود برسد.

اجرا و بازپرداخت سود

زمانی که کارآفرین پروژه را اجرا می‌کند، موظف است در سررسیدهای مشخص، اصل و سود سرمایه را به حساب سرمایه‌گذاران واریز کند. هرچه این فرآیند شفاف‌تر و منظم‌تر انجام شود، اعتماد بیشتری در بازار شکل می‌گیرد و سرمایه‌گذارها برای مشارکت در پروژه‌های بعدی هم انگیزه داشته باشند. 

تاریخچه کرادفاندینگ

اگرچه دیگران معتقدند تاریخچه کرادفاندینگ به اواخر دهه نود میلادی و داستان مارک کلی (Mark Kelly) برمی‌گردد، با بررسی‌هایی که ما داشتیم، دریافتیم که اولین بار موتزارت کبیر بود که تامین مالی جمعی را در تاریخ رقم زد. او برای اجرای کنسرت‌هایش در شرایط مالی خوبی نبود، اما تسلیم نشد و از شاهزادگان و اشرافیان کمکی نخواست. به‌جای‌ آن، در نامه‌ای خطاب به هوادارانش، از آن‌ها خواست نسخه‌های دست‌نویس آثارش را پیش‌خرید کنند تا او و هنرش شکوفا شوند. در نهایت آن‌ها که از کنسرت پیانوی موتزارت حمایت کرده بودند، نسخه‌ای از کنسرت را دریافت کردند. 

اما معروف‌ترین داستانی که درباره‌ی تاریخچه تامین مالی جمعی وجود دارد، به سال ۱۹۹۷ برمی‌گردد. یکی از اعضای گروه موسیقی راک بریتانیایی، به لیست ایمیل طرفدارانش نگاه کرد و برای تک تک آن‌ها نوشت: «برای برگزاری تور موسیقی به 60 هزار دلار سرمایه نیاز دارم. آیا می‌توانید کنارم باشید تا این مبلغ را تامین کنم؟» طرفداران بدون معطلی و با مبالغ مختلف کمک کردند و ۳ سال بعد، اولین وبسایت تامین مالی جمعی با نام ArtistShare راه‌اندازی شد. این سایت حالا و پس از نزدیک به سه دهه مهم‌ترین سکو برای تامین مالی شرکت‌ها و هنرمندان است.

ایالات متحده آمریکا با ۳۴۴ پلتفرم، پیشتاز استفاده از این مدل تامین مالی است و کشورهای اتحادیه اروپا نیز با ۲۴۲ پلتفرم، جایگاه دوم را در اختیار دارند.

انواع کراد فاندینگ

خیلی‌ها فکر می‌کنند کرادفاندینگ یا تامین مالی جمعی، فقط یک مدل دارد. اما واقعیت این است که کرادفاندینگ شاخه‌های متفاوتی دارد. در ادامه، رایج‌ترین انواع کرادفاندینگ را به زبان ساده می‌بینید:

1. کرادفاندینگ مبتنی بر خیریه
2. کرادفاندینگ مبتنی بر پاداش
3. کرادفاندینگ مبتنی بر وام
4. کرادفاندینگ مبتنی بر سهام

در ادامه با انواع کراد فاندینگ بیشتر آشنا خواهیم شد:

کرادفاندینگ مبتنی بر خیریه

در کرادفاندینگ مبتنی بر خیریه افراد کمک مالی می‌کنند و معمولا انتظار بازگشت پول یا سود ندارند. مثال کرادفاندینگ مبتنی بر خیریه (Donation-based) را بارها و بارها در زندگی روزمره مشاهده کرده‌ایم: کمک برای درمان یک بیمار، حمایت از یک خیریه، یا تامین هزینه یک کار اجتماعی.

توجه داشته باشید که اگر هدف شما سرمایه‌گذاری است، این مدل برای شما نیست؛ اما اگر می‌خواهید به صورت مسئولانه از یک ایده اجتماعی یا خیریه حمایت کنید، همین مدل را انتخاب کنید.

کرادفاندینگ مبتنی بر پاداش

کرادفاندینگ مبتنی بر پاداش (Reward-based) افراد پول می‌دهند و در عوض یک پاداش غیرمالی دریافت می‌کنند؛ مثلاً محصول، نسخه اولیه، اشتراک یا دسترسی ویژه. مثلا یک تیم می‌خواهد یک محصول جدید تولید کند (مثلاً یک گجت یا بازی رومیزی)، شما الان حمایت می‌کنید و بعداً محصول را زودتر از بقیه دریافت می‌کنید.

کرادفاندینگ مبتنی بر وام 

در کرادفاندینگ مبتنی بر وام (Debt-based / P2P Lending) دقیقا بحث سود مالی مطرح است. شما در واقع به یک فرد یا کسب‌وکار وام می‌دهید و انتظار دارید اصل پول به همراه سودی مشخص (بهره) در زمان مقرر به شما بازگردد. این مدل شبیه به وام بانکی است، اما به‌جای بانک، سرمایه توسط افراد زیادی تامین می‌شود. مراقب باشید ضمانت‌ها و سازوکار وصول مطالبات معتبر باشد. این بخش اهمیت انتخاب بهترین و مناسب‌ترین سکو را مشخص می‌کند.

تامین مالی مبتنی بر وام بهترین روش برای جمع‌آوری سرمایه برای کسب‌وکارها و استارتاپ‌هاست؛ زیرا که شرکت‌های متوسط و کوچک هم می‌توانند برای طرح‌ها و پروژه‌های خود، هم بازاریابی کنند و هم در طول زمان به اهداف مالی خود دست یابند.

کرادفاندینگ مبتنی بر سهام

کرادفاندینگ مبتنی بر سهام (Equity-based) برای خیلی‌ها بهترین نوع کرادفاندینگ است؛ چون شما با پولی که می‌گذارید، در سود (و گاهی در مالکیت) پروژه شریک می‌شوید. یعنی اگر کسب‌وکار رشد کند، شما هم همراهش رشد می‌کنید. این مدل دقیقا برای استارتاپ ها و شرکت‌های در حال توسعه مناسب است. اگرچه سرمایه‌گذاری در کرادفاندینگ مبتنی بر سهام سودده است، اما در صورتی که ضرری متوجه شرکت یا پروژه بشود، شما نیز در این چالش سهیم هستید. 

سکوی تامین مالی جمعی چیست؟

اگر کرادفاندینگ را یک بازار بزرگ سرمایه‌گذاری بدانیم، سکوی تامین مالی جمعی همان نقطه‌ای است که سرمایه‌گذار و سرمایه‌پذیر به هم می‌رسند. در واقع، سکوی تامین مالی جمعی یا پلتفرم کرادفاندینگ یک فضای آنلاین است و در این فضا، کسب‌وکارها و کارآفرینانی که برای اجرای پروژه‌های خود به سرمایه نیاز دارند و افرادی را که می‌خواهند سرمایه خود را در فرصت‌های مختلف به کار بگیرند به همدیگر وصل می‌شوند.

وظیفه‌ی سکو یا پلتفرم این است که این دو گروه را به‌صورت شفاف و قانون‌مند به هم متصل کند تا بتوانند همکاری سودده و موثری داشته باشند. 

اجزای کراود فاندینگ (مربع تشکیل دهنده کراود فاندینگ ها)

بهتر است ابتدا با چند اصطلاح مهم در مسیر کرادفاندینگ آشنا شویم و سپس به سازوکار این مسیر بپردازیم. 

• عامل: در کرادفاندینگ (Crowdfunding) به پلتفرمی که فرآیند جذب سرمایه را مدیریت می‌کند عامل نامیده می‌شود.
• متقاضی: به شخص حقوقی یا کسب‌وکاری که برای اجرای پروژه یا توسعه فعالیتش، سراغ تامین مالی جمعی می‌آید متقاضی می‌گویند. 
• طرح: ایده یا پروژه‌ای که سرمایه‌گذار فکر می‌کند سرمایه‌اش را به آن تخصیص بدهد یا خیر، همان طرح است.
• گواهی شرکت: ورقه‌ی بهاداری که به‌صورت الکترونیکی منتشر می‌شود و نشان می‌دهد که فرد در فرآیند تامین مالی پروژه مشارکت داشته گواهی شرکت نام دارد.

قوانین تامین مالی جمعی برای سرمایه‌گذارها

در تامین مالی جمعی سرمایه‌گذارها اشخاص حقیقی یا حقوقی هستند که منابع مالی مورد نیاز متقاضی را برای اجرای یک طرح یا پروژه تامین می‌کنند. سرمایه‌گذار برای فعالیت در این فرآیند باید ابتدا در سکوی تامین مالی جمعی ثبت‌نام کرده و مراحل احراز هویت را تکمیل کند. پس از تایید هویت توسط سکو، سرمایه‌گذار می‌تواند مبلغ مورد نظر خود را برای مشارکت در طرح انتخابی، به حساب معرفی‌شده در سکو واریز کند تا سرمایه مورد نیاز پروژه تامین شود. اما به طور کلی تاکید می‌شود که سرمایه‌گذار به این موارد توجه کند:

• بررسی کامل سکوی تامین مالی جمعی در مواردی همچون سابقه، تعداد طرح‌های موفق، میزان سرمایه‌گذاران، حجم کل مبالغ تامین شده و …
• مطالعه بیانه ریسک مربوط به سکو
• بررسی نوع وثیقه‌ها (ضمانت‌نامه تعهد پرداخت اصل سرمایه به تنهایی یا به همراه سود، توثیق سهام، ضمانت‌نامه حسن انجام کار، سایر وثایق مالی)
• مطالعه متن فراخوان طرح، اطلاعات شرکت و اطلاعات مالی
• نرخ سود سالیانه، مدت زمان طرح و پرداخت دوره‌ای
• ثبت‌نام در سامانه سجام
• داشتن حساب بانکی و کد بورسی

شرایط تامین مالی جمعی برای سرمایه‌پذیر

در تامین مالی جمعی فقط و فقط اشخاص حقوقی امکان جذب سرمایه را دارند. علاوه‌بر این، طبق مفاد ماده ۵ قانون مدیریت خدمات کشوری، برخی نهادها و سازمان‌های دولتی اجازه استفاده از تامین مالی جمعی را ندارند. اما شرکت‌های خصوصی نیز بدون طی کردن مراحل زیر، نمی‌توانند وارد فرآیند تامین مالی جمعی شوند. از جمله مهم‌ترین مدارکی که شرکت‌ها باید به جهت بررسی طرح‌های تامین مالی ارائه کنند عبارتند از:

• مدارک ثبتی مانند آخرین نسخه آگهی روزنامه رسمی، پروانه کسب و کد بورسی شرکت را باید در اختیار داشته باشید.
• مدارک مالی مانند صورت‌های مالی حسابرسی شده ۲ سال اخیر، اظهارنامه مالیاتی، لیست دارایی‌ها، گردش حساب بانکی و نامه حسابرس شرکت نزد شما باشد.
• مدارک حقوقی مانند گزارش اعتبارسنجی بانکی، گواهی عدم سوء پیشینه و لیست بیمه هم از موارد ضروری هستند.

طرح‌های کرادفاندینگ اصولا از فیلترهای مختلف عبور می‌کنند تا فقط و فقط پروژه‌های شفاف، قابل اجرا و سودده وارد بازار شوند. اما به یاد داشته باشید که هر شرکتی که موفق به جذب سرمایه از طریق کرادفاندینگ می‌شود، فقط توانسته اعتماد بازار را جلب کند.

تامین مالی جمعی در ایران

در ایران، کرادفاندینگ یک فعالیت قانونی است و تحت نظارت فرابورس ایران به فعالیت خود ادامه می‌دهد. در این روش، شرکت‌ها برای جذب سرمایه باید ضوابط مشخصی را رعایت کنند تا موفق شوند در نهایت پروژه یا طرح خود را توسعه دهند. در ایران نیز از سال ۱۳۹۹ تا کنون (خرداد ۱۴۰۵)، ۷۵ پلتفرم ایجاد شده و ۲۳۰۰ طرح روی سکوهای تامین مالی جمعی رفته و مبلغ ۳۸.۵ همت سرمایه‌گذاری شده است.

مزایای کرادفاندینگ

در ادامه، با مهم‌ترین مزایای کرادفاندینگ آشنا می‌شویم و می‌بینیم چرا این روش به یکی از گزینه‌های محبوب تامین مالی و سرمایه‌گذاری تبدیل شده است. 

• تسریع در تامین مالی
• دسترسی‌پذیری بیشتر
• اثرگذاری اجتماعی
• تسهیل کارآفرینی
• افزایش اعتبار برند
• بازاریابی همزمان
• بازدهی مطلوب

معایب یا ریسک‌های کراد فاندینگ

قبل از تصمیم برای سرمایه‌گذاری در طرح‌های کرادفاندینگ، بهتر است از ریسک‌های تامین مالی جمعی آگاه شویم تا این تصور ایجاد نشود که همه پروژه‌ها موفق خواهند بود یا هیچ خطری سرمایه ما را تهدید نمی‌کند. مهم‌ترین ریسک‌های تأمین مالی جمعی عبارت‌اند از: 

• ریسک شکست پروژه
• ریسک نقدشوندگی پایین
• ریسک کمبود اطلاعات
• ریسک‌های حقوقی و اجرایی
• ریسک تقلب و کلاهبرداری

اما به یاد داشته باشید که سرمایه‌گذاران بخشی از این ریسک‌ها را می‌توانند مدیریت کنند. اگر اطلاعات پروژه را به‌صورت دقیق بررسی کنند، در سکوهای دارای مجوز سرمایه‌گذاری کنند و شرایط ضمانت‌نامه را بخوانند می‌توانند ریسک‌های سرمایه‌گذاری در طرح‌های تامین مالی جمعی را کاهش دهند.

چه کسانی از تامین مالی جمعی استفاده می‌کنند؟

کرادفاندینگ تعامل افرادی را که نیاز به سرمایه دارند با افرادی که در پی فرصت سرمایه‌گذاری هستند فراهم می‌کند؛ زیرا تامین مالی جمعی جایگزین مناسبی برای وام‌های بانکی است و استارتاپ‌ها می‌توانند منابع مالی پروژه‌های تولیدی یا طرح‌های توسعه‌ای خود را از طریق کرادفاندینگ به دست آورند. اشخاصی که از تامین مالی جمعی استفاده می‌کنند عبارت‌اند از:

• کسب‌وکارهای کوچک و متوسط
• استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای نوپا
• کارآفرینان و صاحبان پروژه و
• افرادی که به‌دنبال تنوع در سرمایه‌گذاری هستند

سخن آخر درباره تامین مالی جمعی

کرادفاندینگ (Crowdfunding) یک فرصت هوشمندانه است که افراد با سرمایه‌های خرد و بزرگ گرد هم می‌آیند و از یک ایده، طرح یا پروژه نوآورانه در یک پلتفرم یا سکو حمایت می‌کنند تا آن شرکت یا موسسه بتواند اهدافش را پیگیری کند. در تامین مالی جمعی یا کرادفاندینگ کارآفرینان و شرکت‌ها طرح خود را از طریق سکوهای تامین مالی جمعی ارائه می‌کنند و پس از ارزیابی و تایید، سرمایه‌گذاران می‌توانند با بررسی اطلاعات پروژه، در آن مشارکت کنند. 

کرادفاندینگ در انواع مختلفی مانند مدل‌های خیریه، پاداش‌محور، مبتنی بر وام و مبتنی بر سهام اجرا می‌شود و در ایران نیز این روش تحت نظارت فرابورس فعالیت می‌کند. با وجود مزایایی مانند دسترسی آسان‌تر به سرمایه، سرعت تامین مالی و ایجاد فرصت‌های سرمایه‌گذاری متنوع، آگاهی از ریسک‌ها، بررسی دقیق طرح‌ها، شناخت قوانین و انتخاب سکوهای معتبر از مهم‌ترین عواملی است که می‌تواند به سرمایه‌گذاران و متقاضیان کمک کند تا از ظرفیت‌های تامین مالی جمعی به شکل هوشمندانه و کم‌ریسک استفاده کنند.