تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام و چیزهایی که باید بدانید + مزایا و معایب

اگر سرمایه خود را در یک پروژه بگذارید و چند ماه بعد متوجه شوید خبری از سود نیست و حتی مشخص نیست دقیقا در چه چیزی شریک شده‌اید، قطعا مضطرب و نگران می‌شوید. این نگرانی برای افرادی که تامین مالی جمعی را می‌شنوند آشناست؛ چون که پای سرمایه و سود در میان است و ریسک‌های واقعی تردید زیادی ایجاد می‌کنند. اما در تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام سرمایه‌گذار در ازای پولی که وارد پروژه می‌کند، سهمی از مالکیت یا شراکت در سود و زیان به دست می‌آورد که به خودی خود، تضمین‌کننده است.

البته در ایران این مدل با ساختار خاص بازار سرمایه و زیر نظر فرابورس اجرا میشود و به دلیل الزامات شرعی و قانونی، به جای سهام عادی از گواهی شراکت استفاده می‌شود. بنابراین قبل از ورود به این نوع سرمایه‌گذاری یا استفاده از آن برای جذب سرمایه، لازم است با ساختار، مزایا، معایب و ریسک‌های آن آشنا شوید.

تعریف تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام

در تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام، افراد پس از آن‌که در یک طرح یا پروژه سرمایه‌گذاری و مشارکت کردند، درصدی از سهام آن پروژه یا کسب‌وکار را به دست می‌آورند. کرادفاندینگ سهامی به سرمایه‌گذاران این فرصت را می‌دهد که در ازای مشارکت در طرح‌ها، بخشی از یک پروژه را به دست بیاورند و سود ببرند. تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام ریسک بیشتری دارد اما به همان میزان احتمال بازدهی بالاتری هم می‌دهد.

تفاوت تامین مالی جمعی سهام با دیگر انواع کراد فاندینگ

در تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام سرمایه‌گذار به جای دریافت پاداش یا سود ثابت، در سود یا مالکیت پروژه شریک می‌شود. اگر پروژه رشد کند، سرمایه‌گذار هم رشد می‌کند. این مدل برای استارتاپ‌ها و شرکت‌های در حال توسعه مناسب است و پتانسیل سود بیشتری دارد، اما ریسک آن نیز بالاتر است. در جدول زیر به مقایسه این مدل با دیگر انواع کرادفاندینگ پرداخته‌ایم:

نوع کرادفاندینگ	تعریف کوتاه	بازده مالی	مناسب برای
مبتنی بر خیریه	کمک مالی بدون انتظار بازگشت پول	ندارد	امور نیکوکاری، درمان، پروژه‌های اجتماعی
مبتنی بر پاداش	حمایت مالی در برابر دریافت پاداش غیرمالی	ندارد	هنرمندان، تولیدکنندگان، پیش‌فروش محصول
مبتنی بر وام	ارائه وام به کسب‌وکارها و دریافت سود در زمان مشخص	دارد. سود از پیش تعیین‌شده	پروژه‌های قابل ارزیابی و دارای ضمانت
مبتنی بر سهام	سرمایه‌گذار در مالکیت یا سود پروژه شریک می‌شود	دارد. بسته به سودآوری پروژه	استارتاپ‌ها و شرکت‌های در حال رشد

ساختار حقوقی و قانونی کرادفاندینگ مبتنی بر سهم در بازار سرمایه ایران

در این مدل سرمایه‌گذار سهام عادی یا ممتاز می‌گیرد، در مجمع حق رای دارد و از رشد ارزش شرکت سود می‌برد. اما در ایران، براساس دستورالعمل فرابورس و برای رعایت قوانین اسلامی در کسب‌وکار، مدل تامین مالی جمعی سهامی این‌گونه است:

سرمایه‌گذار سهام عادی شرکت را نمی‌خرد.

• برای هر طرح، یک عقد مشارکت یا «شرکت مدنی» تعریف می‌شود.
• سرمایه‌گذار گواهی شراکت را می‌خرد که نشان می‌دهد در سرمایه آن طرح شریک است.
• سود و زیان، فقط بر اساس عملکرد همان طرح محاسبه می‌شود.

گواهی شراکت، یک ورق بهادار اسمی و غیرقابل تقسیم است که نشان‌دهنده مالکیت پروژه، نه مالکیت شرکت است. دارنده گواهی شراکت، در سود و زیان همان پروژه خاص شریک می‌شود. از نظر فقهی و حقوقی، این رابطه بر پایه عقد شرکت استوار است. مجری طرح آورده غیرنقدی (تخصص، مجوزها، تجهیزات) را می‌آورد و سرمایه‌گذاران آورده نقدی را وسط می‌گذارند تا در نهایت سود حاصل از کار تقسیم شود.

فرآیند جذب سرمایه در مدل مبتنی بر سهام

جذب سرمایه در تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام مجموعه‌ای یک فرایند چند مرحله‌ای است که از بررسی‌ها، تاییدها و تعهدات حقوقی شروع می‌شود. با شناخت این مسیر، سرمایه‌گذار با شفافیت بیشتری وارد طرح شود و مجری طرح هم با نظم مشخصی سرمایه جذب کند. در بازار سرمایه ایران، این فرآیند زیر نظر فرابورس و از طریق سکوهای دارای مجوز انجام می‌شود:

1. متقاضی طرح خود را در یکی از سکوهای تامین مالی جمعی ثبت می‌کند،
2. سکو سابقه فعالیت شرکت و توجیه اقتصادی پروژه را بررسی می‌کند،
3. کارگروه ارزیابی در فرابورس طرح ارسال‌شده از سوی سکو را به‌طور کامل ارزیابی می‌کند،
4. طرح برای سرمایه‌گذاران در سکو و پلتفرم تامین مالی جمعی منتشر می‌شود،
5. سرمایه‌گذاران حقیقی و حقوقی با خرید گواهی شراکت، در طرح سرمایه‌گذاری می‌کنند،
6. پس از جذب سرمایه، وجوه جمع‌آوری‌شده به مجری طرح منتقل می‌شود تا آن را اجرا کند،
7. مجری طرح گزارش‌های دوره‌ای و لازم را ارائه می‌کند تا سرمایه‌گذاران در جریان پیشرفت کار قرار بگیرند،
8. در آخر و پس از سوددهی پروژه، سرمایه‌گذاران طبق قرارداد اولیه از منافعی که در آن مشارکت داشتند بهره‌مند می‌شوند.

نحوه ارزش‌گذاری شرکت‌ها در تامین مالی جمعی سهامی

ارزش‌گذاری پروژه یا شرکت پاسخ به این سوال است که سرمایه‌گذار در ازای پولی که پرداخت می‌کند، چقدر از سود یا منافع آینده سهم می‌برد؟ اگر این عدد خیلی بالا تعیین شود، سرمایه‌گذار رغبتی به مشارکت پیدا نمی‌کند و اگر خیلی پایین باشد، صاحب کسب‌وکار سهم زیادی از زحمات خود را ارزان از دست می‌دهد. 

برای تعیین این ارزش، کارشناسان مالی ابتدا جریان‌های نقدی و سودهای احتمالی پروژه را در آینده (مثلا یک سال آینده) پیش‌بینی می‌کنند. سپس با فرمول‌های مالی و اعمال یک نرخ تنزیل (که بر اساس تورم و ریسک پروژه محاسبه می‌شود)، ارزش آن پول‌های آینده را به ارزش امروز تبدیل می‌کنند.

علاوه بر این، دارایی‌های شرکت مثل تجهیزات، برند، مجوزها و حتی دانش فنی تیم نیز ارزیابی و به این محاسبات اضافه می‌شود تا قیمت پایه طرح مشخص شود.

در این مرحله کارشناسان سکوی تامین مالی طرح را راستی‌آزمایی می‌کنند، سپس یک نهاد مالی معتبر تحت نظر بورس صحت محاسبات را تایید می‌کند و در آخر، کارگروه فرابورس مجوز انتشار طرح با این قیمت را صادر می‌کند تا سرمایه‌گذار با اطمینان بیشتری تصمیم بگیرد.

حقوق و مزایای سرمایه‌گذاران در سهامداری

در مدل ایرانی که بر پایه عقد مشارکت مدنی و انتشار گواهی شراکت پیش می‌رود، حقوق قانونی سرمایه‌گذار به طور دقیق در سند شراکت ثبت می‌شود:

مالکیت مشاع بر دارایی‌های پروژه

سرمایه‌گذاران به نسبت آورده نقدی خود، مالکیت مشاع بر تمام اموال، تجهیزات، مواد اولیه و موجودی کالای خریداری‌شده در طول پروژه را دارند. این مالکیت مانع از دخل و تصرف یک‌طرفه مجری در دارایی‌ها می‌شود.

حق دسترسی به اطلاعات و گزارش‌های دوره‌ای

مجری طرح موظف است در فواصل زمانی مشخص (ماهانه یا سه ماه یک‌بار)، گزارش‌های دقیق پیشرفت فیزیکی و صورت‌های مالی پروژه را از طریق سکو منتشر کند. سرمایه‌گذار حق دارد بداند ریال به ریال پولش در کجا و چگونه خرج شده است.

سهم‌بردن مستقیم از سود واقعی

برخلاف سیستم بانکی با سود ثابت، در این طرح‌ها سهم سود سرمایه‌گذار متناسب با سودآوری واقعی پروژه است. اگر پروژه راندمان بالاتری از پیش‌بینی داشته باشد، سود سرمایه‌گذار نیز افزایش می‌یابد.

ریسک‌های سرمایه‌گذاری در تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام

مهم‌ترین ریسک‌هایی که ممکن است اصل سرمایه یا سود پیش‌بینی‌شده شما را در تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام تحت تاثیر قرار دهند، به شرح زیر است:

• امکان دارد سودی که پیش‌بینی شده تحقق نیابد،
• سرمایه‌گذاران نمی‌توانند اصل سود را به کیف پول خود بازگردانند،
• پروژه‌های صنعتی و تولیدی به دلایل مختلف در معرض تاخیرند،
• مجری طرح به دلیل ورشکستگی یا زیان، توانایی بازپرداخت اصل سرمایه سود شرکا نداشته باشد.

مزایا و معایب تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام

مزایا و معایب تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام را از دو زاویه دید سرمایه‌گذاران و تامین‌کنندگان سرمایه بررسی کرده‌ایم تا مقایسه آن‌ها در یک نگاه آسان باشد:

ذی‌نفعان	مزایا	معایب و چالش‌ها
سرمایه‌گذاران	سودآوری بالاتر از بازار پولامکان سرمایه‌گذاری خردتضامین معتبرشفافیت و نظارت	نقدشوندگی بسیار پایینریسک نوسان سودتاخیر در تسویه
سرمایه‌پذیران	تامین مالی سریع و بدون بروکراسی حفظ کنترل و مالکیت شرکتبازاریابی و برندینگ هم‌زمانعدم فشار اقساط ماهانه	هزینه‌های ارزیابی و ارزش‌گذاری الزام به شفافیت بالاریسک شکست در جذب سرمایه

سخن آخر درباره تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام

تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام باعث می‌شود سرمایه‌های خرد شهروندان و بخش خصوصی به پروژه‌های سودآور اضافه شود. در این مدل سرمایه‌گذاران در منافع و دارایی‌های یک پروژه واقعی شریک می‌شوید و به رشد کسب‌وکارهای مولد کمک می‌کنید. اما نباید فراموش کرد که ریسک‌هایی مانند نقدشوندگی پایین و احتمال تاخیر در اجرای پروژه‌ها را نیز به همراه دارد.

اگر به دنبال بازدهی مناسب‌تر از تورم هستید و می‌توانید پول خود را برای میان‌مدت مدیریت کنید، این بازار گزینه جذابی است؛ به شرط آنکه تمام سرمایه خود را روی یک طرح متمرکز نکنید، پروژه‌های دارای تضامین معتبر بانکی را در اولویت قرار دهید و با شناخت کامل از ریسک‌ها قدم در این راه بگذارید.

سوالات متداول

آیا سود حاصل از تامین مالی جمعی مشمول مالیات می‌شود؟

بله. سود دریافتی سرمایه‌گذار طبق مقررات مالیاتی کشور مشمول مالیات است، مگر اینکه در قوانین خاص معافیت پیش‌بینی شده باشد.

اگر مجری طرح زودتر از موعد پروژه را به پایان برساند چه اتفاقی می‌افتد؟

در این حالت تسویه می‌تواند زودتر انجام شود و اصل سرمایه به همراه سود محقق‌شده به سرمایه‌گذاران پرداخت می‌شود، مشروط به مفاد قرارداد.

آیا امکان انتقال گواهی شراکت به شخص دیگر وجود دارد؟

در حال حاضر بازار ثانویه فعال و رسمی گسترده‌ای وجود ندارد و انتقال فقط در چارچوب مقررات سکو و با تایید آن امکان‌پذیر است.

حداقل دانش مالی برای ورود به این نوع سرمایه‌گذاری چقدر است؟

آشنایی پایه با مفاهیمی مثل ریسک، بازده و دوره سرمایه‌گذاری ضروری است.

آیا همه طرح‌های منتشرشده توسط فرابورس تضمین سود دارند؟

خیر. نظارت فرابورس به معنای تضمین سود نیست و هر طرح سطح ریسک و ساختار تضمین متفاوتی دارد.