تاریخچه کرادفاندینگ و نکاتی که باید بدانید (راهنمای کامل)

می‌توانیم بگوییم تاریخچه کرادفاندینگ به سال ۱۷۸۰ برمی‌گردد؛ لحظه‌ای که موتزارت کبیر برای اجرای کنسرت‌هایش در شرایط مالی خوبی نبود. او تسلیم نشد و از شاهزادگان و اشرافیان کمکی نخواست. به‌جای‌ آن، در نامه‌ای خطاب به هوادارانش، از آن‌ها خواست نسخه‌های دست‌نویس آثارش را پیش‌خرید کنند تا او و هنرش شکوفا شوند. 

این داستان بخش‌هایی از تاریخچه کرادفاندینگ را به ما یادآوری می‌کند. مفهومی که سال‌های سال معنای حامی‌پروری داشت و حالا به صنعتی تبدیل شده که میلیاردها تومان در ایران و میلیاردها دلار در جهان صرف آن می‌شود. حالا کرادفاندینگ از آن نامه‌ی دست‌نویس موتزارت به پلتفرم‌های آنلاین رسیده و حتی مرزهای جغرافیایی را شکسته است.

در این مقاله مسیر مهم و خیره‌کننده تامین مالی جمعی یا کرادفاندینگ را بررسی می‌کنیم تا دریابیم که چگونه سرمایه جمعی توانسته است از یک روش بقای ساده، به موتور پیشران نوآوری و تولید در جهان تبدیل شود.

تاریخچه کراد فاندینگ

براساس گزارش SmallBrooks، ریشه اولین پروژه‌های کرادفاندینگ به حمایت مالی مردم از هنرمندان برمی‌گردد. مشهورترین موارد آن زمان، مربوط به الکساندر پوپ (Alexander Pope) و ولفگانگ آمادئوس موتزارت (Wolfgang Amadeus Mozart) است. زمانی که الکساندر پوپ شروع به ترجمه‌ی کتاب ایلیاد (Iliad)  کرد، از مخاطبانش برای تکمیل این کار بودجه گرفت و به آن‌ها تضمین داد که هر سال، یک جلد از کتاب به دستشان می‌رسد. او به مخاطبانش پاداش هم داد؛ این چنین که نامشان در اولین نسخه‌های کتاب منتشر شد.

این تقریبا همان چیزی است که امروزه با عنوان تامین مالی جمعی مبتنی بر پاداش می‌شناسیم. می‌توانید در مقاله‌ی انواع کرادفاندینگ، دیگر انواع تامین مالی جمعی را بشناسید. 

همچنین در سال ۱۷۸۰، آن‌ها که از کنسرت پیانوی موتزارت حمایت کرده بودند، نسخه‌ای از کنسرت را دریافت کردند. 

نخستین نمونه‌های تامین مالی جمعی در تاریخ

صندوق وام ایرلندی نخستین سکوی تامین مالی جمعی در جهان محسوب می‌شود. جاناتان سویفت (Jonathon Swift)، ملی‌گرای ایرلندی این صندوق وام را در اوایل دهه ۱۷۰۰، با هدف دادن وام به افراد معتبر اما کم‌درآمد شهر دوبلین (Dublin) تاسیس کرد. این صندوق تا سال ۱۸۴۳ نزدیک به ۳۰۰ صندوق فعال وام‌دهی دیگر در ایرلند را به وجود آورد.

همچنین مجسمه آزادی در آمریکا، از اولین نمونه‌های تاریخی جمع‌آوری کمک‌های مردمی است. در سال ۱۸۸۵، جوزف پولیتزر در روزنامه خطاب به مردم نوشت: «در صورتی که بیش از ۱ تا ۵ دلار برای ساخت مجسمه آزادی کمک کنید، یک نسخه‌ی ۱۲*۶ اینچی مجسمه را به‌عنوان پاداش دریافت می‌کنید.» در نهایت کمکی که لازم بود، یعنی ۲۵۰۰۰۰ دلار جمع‌آوری و مجسمه آزادی ساخته شد. در مقاله کرادفاندینگ چیست به‌صورت کامل و جامع این مفهوم را توضیح داده‌ایم.

آغاز کراودفاندینگ مدرن در دهه ۱۹۹۰

اگرچه امروزه اینترنت و دستگاه‌های دیجیتالی بخش جدانشدنی زندگی ما هستند، اما ۵۰ سال پیش مثل امروز نبود. در سال ۱۹۷۶، پروفسور محمد یونس  (Muhammad Yunus) پروژه‌ای را آغاز کرد که در آن به زنان فقیر بنگلادشی ۲۷ دلار وام می‌داد. نام این پروژه بانک گرامین نام داشت و آن‌چنان موفقیت‌آمیز بود که به‌عنوان اولین نمونه از تامین مالی جمعی مدرن در جهان شناخته می‌شود. بانک گرامین مفهوم سرمایه‌گذاری جمعی را از حالت خیریه صرف به یک مدل اقتصادی پایدار برای توانمندسازی افراد (به‌ویژه زنان) تغییر داد. 

زمان گذشت تا در سال ۱۹۹۷، مارک کلی (Mark Kelly)، یکی از اعضای گروه موسیقی راک بریتانیایی، برای طرفدارانش ایمیل فرستاد و از آن‌ها تقاضای کمک کرد. در ازای دریافت این کمک، او تضمین داد که نام آن‌ها روی نسخه‌ی اختصاصی آثار این گروه موسیقی چاپ می‌شود. 

با الهام از موفقیت این گروه موسیقی، برایان کامیلو، تهیه‌کننده آمریکایی اولین پلتفرم جذب سرمایه جمعی را در سال ۲۰۰۱ با نام  ArtistShare که بیشتر بر هنرمندان عرصه‌ی موسیقی تمرکز داشت به راه انداخت. این اتفاق به‌عنوان نقطه‌ی عطف کرادفاندینگ محسوب می‌شود.

ظهور اولین پلتفرم‌های کراودفاندینگ آنلاین در دهه ۲۰۰۰

اولین پلتفرم وام‌دهی جمعی زوپا، سال ۲۰۰۵ در لندن راه‌اندازی شد. تیم بنیانگذار سال‌ها تجربه در حوزه‌ی بانکداری داشتند و تنها کسانی بودند که فناوری و اطلاعات پلتفرم‌های آنلاین را می‌شناختند. بنابراین آن‌ها از این فرصت استفاده کردند تا از وام‌دهی کسب و کاری ایجاد کنند. هدف اصلی شرکت آن‌ها گردآوری سرمایه‌گذاران و سرمایه‌پذیران کنار هم بود. آن‌ها در نهایت بعد از کسب موفقیت‌های پی در پی، موفق شدند در سال ۲۰۱۶ مجوز بانکی هم بگیرند.

بعدها در سال ۲۰۰۷، هیئت عرضه سهام کوچک استرالیا (ASSOB) یک پلتفرم تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام را معرفی کرد که اولین نمونه از این نوع بود. آن‌ها امکان جمع‌آوری سرمایه از سرمایه‌گذاران مختلف و تزریق آن به کسب‌وکارهای کوچک را فراهم کردند. 

در بریتانیا CrowdCube، یک پلتفرم تامین مالی جمعی از طریق سهام در سال ۲۰۱۱ تاسیس شد. امروزه این پلتفرم یکی از بزرگترین پلتفرم‌های تأمین مالی جمعی در جهان است. 

تا سال ۲۰۰۸ سرمایه‌گذاری جمعی پدیده‌ی خاصی بود و توجه جهان را به خود جلب کرده بود، اما زمانی که بحران مالی جهانی آغاز شد، به اقتصاد جهانی ضربه سختی وارد کرد و اعتماد عمومی به موسسات مالی کاهش یافت. برخی از پلتفرم‌های تامین مالی جمعی مبتنی بر خیریه، مانند IndieGoGo و  Kickstarter در همین شرایط ایجاد و باعث رشد سرمایه‌گذاری جمعی شدند. 

سپس پلتفرم Fundable، در سال ۲۰۱۲ برای کمک به کارآفرینان در تامین مالی و رشد کسب و کارشان از و سرمایه‌گذاری جمعی سهام راه‌اندازی شد. Fundable توسط کارآفرینان سریالی ویل شروتر و اریک کورل تاسیس شد. 

ریشه اصطلاح تامین مالی جمعی

همان‌طور که تا این‌جا مرور کردیم، ریشه‌های عمل تامین مالی جمعی به گذشته‌های دور برمی‌گردد اما اصطلاح تامین مالی جمعی را اولین بار در ۱۲ آگوست ۲۰۰۶، مایکل سالیوان به کار برد. او به دنبال راهی کوتاه برای توصیف کمک‌های جمعی مردم بود و دقیق‌ترین توصیفی را که می‌توانست به ذهنش برسد انتخاب کرد. و به این صورت کلمه تامین مالی جمعی (crowdfunding) متولد شد.

نقش اینترنت در تحول کرادفاندینگ

با ظهور اینترنت، تامین مالی جمعی یا کرادفاندینگ وارد مرحله‌ای شد که ماهیتش را تغییر داد. اینترنت فاصله‌های جغرافیایی را از میان برداشت و میلیون‌ها انسان را در پروژه‌های مختلف شریک کرد. 

برای مثال ArtistShare، اولین پلتفرم تخصصی کرادفاندینگ در جهان، صفحات اختصاصی دارد و آن‌جا همه‌چیز آنلاین و قابل پیگیری است. همین سکو زمینه‌ساز ایجاد پلتفرم‌هایی شد که بعدها به غول‌های جهانی کرادفاندینگ تبدیل شدند.

همچنین اینترنت زیرساخت‌های تراکنش‌های خرد را فراهم کرد. با درگاه‌های پرداخت آنلاین و سیستم‌های پرداخت ساده، کرادفاندینگ به مدل اقتصادی پایدار تبدیل شد و توانست اعتماد مشارکت‌کنندگان را جلب کند.

تاثیر پلتفرم‌های بزرگ بر توسعه کراودفاندینگ

در دهه ۲۰۰۰ کم‌کم پلتفرم‌های کرادفاندینگ متفاوتی ایجاد شدند که هرکدام ایده خاص خودشان را داشتند. این پلتفرم‌ها اگرچه استانداردهای بالایی داشتند، اما همچنان با بزرگ‌ترین چالش کرادفاندینگ، یعنی عدم اعتماد درگیر بودند. آن‌ها مدام این سوال‌‌ها را می‌پرسیدند که «آیا پروژه واقعی است؟ پول کجا می‌رود؟ پاداش چه زمانی ارسال می‌شود؟»

پلتفرم‌های بزرگ با ساخت مسیرهای شفاف از زمان‌بندی پروژه، سیستم‌های حمایت حقوقی و ابزارهای مدیریت کمپین موفق شدند این نگرانی‌ها را رفع کنند و توسعه کرادفاندینگ در تمام ابعاد رقم بزنند. برای مثال پلتفرم Kickstarter، بر خلاقیت، هنر و محصولات جدید تمرکز داشت و توانست کرادفاندینگ را به ابزار بازاریابی پیش از تولید تبدیل کند. این پلتفرم هزاران پروژه را تامین مالی کرد، رفتار کاربران را تغییر داد و نسخه اولیه محصولات هنری را به افرادی که مشارکت می‌کردند وعده داد.

تاریخچه کراودفاندینگ در ایران

مفهوم کرادفاندینگ در ایران حدود یک دهه سابقه دارد و به‌عنوان یکی از روش‌های نوین تامین مالی و سرمایه‌گذاری شناخته می‌شود. نخستین گام‌های جدی در این حوزه به سال ۱۳۹۳ بازمی‌گردد. زمانی که هم‌زمان با گسترش پلتفرم‌های تامین مالی جمعی در جهان، پلتفرم «مهربانه» در ایران با هدف حمایت از پروژه‌های اجتماعی، کارآفرینی و کسب‌وکارهای نوپا راه‌اندازی شد. در سال‌های بعد، با افزایش توجه رسانه‌ها و شکل‌گیری پلتفرم‌های بیشتر، موضوع کرادفاندینگ به‌تدریج وارد اسناد بالادستی و فرآیندهای قانون‌گذاری کشور شد.

در ادامه این روند، در سال‌های میانی دهه ۱۳۹۰ پیش‌نویس دستورالعمل فعالیت پلتفرم‌ها تدوین شد و با شکل‌گیری برخی مدل‌های جدید، چالش‌هایی از جمله کنار گذاشته شدن مدل وام‌دهی به دلیل مخالفت بانک مرکزی نیز مطرح شد. در نهایت در سال ۱۳۹۷ دستورالعمل رسمی کرادفاندینگ با تمرکز بر مدل مشارکت تصویب شد و فعالیت سکوها منوط به همکاری با یک نهاد مالی و ارزیابی در فرابورس ایران گردید. این مسیر در سال ۱۳۹۹ با آغاز اجرای رسمی تامین مالی جمعی در بازار سرمایه و صدور نخستین موافقت‌های اصولی برای سکوهایی مانند «نگار آشنا» و «کارن‌کراد» وارد مرحله عملیاتی شد.

نقش فین‌تک در توسعه کراودفاندینگ

فین‌تک (FinTech) یا فناوری‌های مالی، زیرساختی است که امکان اجرای کرادفاندینگ را در مقیاس گسترده و به‌صورت شفاف فراهم می‌کند. در پلتفرم‌های تامین مالی جمعی، تعداد زیادی سرمایه‌گذار مبالغ کوچک یا بزرگ را به‌صورت آنلاین در یک طرح سرمایه‌گذاری می‌کنند. مدیریت این حجم از تراکنش‌ها، ثبت دقیق سرمایه هر فرد، احراز هویت کاربران، اتصال به درگاه‌های پرداخت و ارائه گزارش‌های مالی همگی با استفاده از فناوری‌های مالی یا فین‌تک انجام می‌شود. به همین دلیل، فین‌تک نقش اساسی در ایجاد شفافیت، امنیت تراکنش‌ها و اعتماد میان سرمایه‌گذاران و صاحبان طرح دارد.

اگر این زیرساخت‌های فین‌تکی وجود نداشته باشند، اجرای کرادفاندینگ بسیار دشوار می‌شود. زیرا ثبت و مدیریت سرمایه‌های خرد، نظارت بر گردش مالی و ارائه اطلاعات دقیق به سرمایه‌گذاران به‌صورت دستی یا سنتی تقریباً غیرممکن است. 

علاوه بر این، ابزارهای تحلیلی و هوشمند در پلتفرم‌ها به سرمایه‌گذاران کمک می‌کنند پروژه‌های مناسب‌تر را پیدا کنند و در برخی مدل‌ها نیز امکان انتقال یا واگذاری سهم سرمایه‌گذاری به دیگران فراهم می‌شود. در نتیجه، فین‌تک نه‌تنها اجرای کرادفاندینگ را ممکن می‌کند، بلکه باعث افزایش شفافیت، کارایی و دسترسی‌پذیری آن نیز می‌شود.

چالش‌ها و موانع رشد کراودفاندینگ

با وجود این‌که بازار تامین مالی جمعی رشد سریعی داشته است، اما برخی از مهم‌ترین چالش‌هایی که همچنان این صنعت با آن‌ها دست‌وپنجه نرم می‌کند عبارت‌اند از:

• خلاءهای قانونی و نظارتی
• ریسک کلاهبرداری و عدم تقارن اطلاعات
• نرخ بالای شکست پروژه‌ها
• نقدشوندگی پایین
• کمبود اطلاعات درباره طرح‌ها

وضعیت فعلی بازار کرادفاندینگ در ایران و جهان

بر اساس گزارش تحلیل اندازه بازار، سهم و صنعت تامین مالی جمعی از وب‌سایت BFSI، ارزش بازار جهانی تامین مالی جمعی حدود ۱.۸۳ میلیارد دلار برآورد شده است. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که این صنعت با سرعت در حال حرکت به سمت جلوست؛ به طوری که انتظار می‌رود حجم بازار از ۲.۱۱ میلیارد دلار در پایان سال ۲۰۲۶ با یک نرخ رشد مرکب سالانه (CAGR) معادل ۱۳.۷۰ درصد، به رقم چشم‌گیر ۵.۹۱ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۴ دست یابد.

در حال حاضر، آمریکای شمالی با در اختیار داشتن سهم ۳۹.۶۰ درصدی، قطب اصلی این صنعت در جهان محسوب می‌شود. پلتفرم‌های بزرگی در این منطقه و اروپا (مانند Seedrs و Kickstarter) به چنان بلوغی رسیده‌اند که اکنون به‌عنوان یکی از ستون‌های اصلی تامین مالی برای استارتاپ‌ها و پروژه‌های نوآورانه شناخته می‌شوند.

در ایران نیز کرادفاندینگ از مدل‌های سنتی و اهدایی فاصله گرفته و به سمت مدل‌های سرمایه‌گذاری (Equity-based) حرکت کرده است. با نظارت مستقیم فرابورس، اکنون بیش از ۷۲ پلتفرم یا سکو دارای در حال فعالیت هستند و ۲۴۰۰ طرح روی سکوهای تامین مالی جمعی رفته و نزدیک به ۴۰ همت سرمایه‌گذاری شده است.

آینده کرادفاندینگ در جهان

آینده کرادفاندینگ همراه با الگوهای نظارتی پیشرفته و مقررات جدید اتحادیه اروپا به‌سوی شفافیت و اعتماد حداکثری حرکت می‌کند. در این مسیر تامین مالی جمعی از یک روش جانبی به یک ابزار مالی استاندارد و رسمی ارتقا می‌یابد. این روند قانون‌گذاری، ساختار بازار را تغییر خواهد داد؛ به طوری که به جای انبوهی از پلتفرم‌های کوچک و پراکنده، چند بازیگر بزرگ و بین‌المللی ظهور خواهند کرد که با تمام پیچیدگی‌ها همراه هستند.

همچنین هوش مصنوعی با نفوذ به لایه‌های عملیاتی، کرادفاندینگ را از نو تعریف خواهد کرد. برای مثال با تحلیل داده‌ها و ساده‌سازی فرآیندها، کمک می‌کنند تا سرمایه‌گذاران ریسک‌های کمتری را تجربه کنند. از سوی دیگر، هوش مصنوعی با تحلیل رفتار و داده‌های سرمایه‌گذاران، تجربه‌های شخصی‌سازی شده‌ای را به هر فرد ارائه می‌دهد و پیشنهادهایی متناسب با ذائقه ریسک و علایق آن‌ها مطرح می‌کند. به این ترتیب سرعت مدیریت کمپین‌ها افزایش می‌یابد و کارایی کل اکوسیستم کرادفاندینگ تضمین می‌شود.

سخن آخر درباره تاریخچه تامین مالی جمعی

کرادفاندینگ از حمایت‌های مردمی دوران موتزارت در ۱۷۸۰ و پروژه‌های خیریه سنتی آغاز شد، با بانک گرامین محمد یونس پیش رفت و در دهه‌های اخیر به لطف اینترنت، پلتفرم‌های تخصصی و قوانین مدرن، به یکی از مهم‌ترین ابزارهای سرمایه‌گذاری جمعی در جهان تبدیل شد.

در این مقاله تاریخچه کرادفاندینگ را از ریشه‌های خیلی سنتی تا ظهور غول‌هایی مانند Kickstarter و همچنین شکل‌گیری جریان قانونی آن در ایران مرور کردیم. سپس به روندهای جهانی مانند استانداردهای اروپایی، شبکه‌های جهانی و ورود هوش مصنوعی در ارزیابی و مدیریت کمپین‌ها پرداختیم.

امروز کرادفاندینگ نه فقط روش تامین مالی پروژه‌های کوچک، بلکه پلی میان سرمایه‌گذاران خرد و فرصت‌های بزرگ اقتصادی است. آینده تامین مالی جمعی بر پایه شفافیت، قانون‌مندی و فناوری‌های هوشمند ساخته می‌شود.