ضمانت‌نامه بانکی چیست؟ تعریف + انواع و شرایط دریافت

در دنیای تجارت و معاملات اقتصادی بعضی از امضاها از موجودی کل حساب‌های بانکی اعتبار بیشتری دارد. در وضعیتی که فردی می‌خواهد معامله بزرگی را شروع کند اما به طرف مقابل برای انجام تعهدات اعتماد ندارد. این‌جا ضمانت‌نامه بانکی پلی است که به افراد اجازه می‌دهد بدون جابه‌جایی نقدینگی، قدرت مالی خود را به رخ بکشد و قرارداد را امن کند.

بسیاری از مدیران و پیمانکاران به دلیل ناآشنایی با جزئیات ضمانت‌نامه بانکی فرصت‌های مهمی را در مسیر تجارت و معامله از دست می‌دهند یا حتی هزینه‌های سنگینی را متحمل می‌شوند. در این مقاله، به شما می‌گوییم که ضمانت‌نامه بانکی چه ارکانی دارد و برای دریافت آن چه مدارک و شرایطی لازم است.

ضمانت‌نامه بانکی چیست؟

ضمانت‌نامه بانکی سندی غیرقابل برگشت است که توسط بانک صادر می‌شود و فرد برای جلب اعتماد یک فرد دیگر در معامله ارائه می‌دهد تا ضمانت کند که به تعهدات خود در این مسیر عمل می‌کند. در صورتی که ضمانت‌خواه (مشتری) به تعهداتی که در ضمانت‌نامه بانکی قیدشده عمل نکند، ضمانت‌گیرنده (ذی‌نفع) می‌تواند مبلغ مشخص‌شده در متن ضمانت‌نامه را بدون نیاز به اثبات کوتاهی مشتری، از او طلب کند.

ضمانت‌نامه بانکی سه رکن اصلی دارد که هرکدام نقش مشخصی در این مسیر ایفا می‌کنند:

• ضامن (صادرکننده): بانکی که تعهد را صادر می‌کند و مسئولیت پرداخت نهایی را بر عهده دارد.
• مضمون‌عنه (مشتری): شخصی که به بانک درخواست صدور می‌دهد تا اعتبار خود را در معامله ثابت کند.
• مضمون‌له (ذی‌نفع): شخص یا سازمانی که ضمانت‌نامه به نفع او صادر می‌شود و حق مطالبه وجه آن را در صورت تخلف متقاضی دارد.

ویژگی‌های ضمانت‌نامه بانکی

ضمانت‌نامه بانکی چند ویژگی مهم دارد که آن را از بسیاری از دیگر سندهای مالی متمایز می‌کند و اعتماد افراد را ضمانت می‌کند:

• غیر قابل رجوع بودن: بعد از صدور ضمانت‌نامه، بانک یا صادرکننده نمی‌تواند به‌سادگی آن را لغو کند. برای ابطال یا تغییر آن، رضایت همه طرف‌ها لازم است.
• مستقل از قرارداد اصلی: اعتبار ضمانت‌نامه به قرارداد پایه وابسته نیست. یعنی اگر بین شما و طرف مقابل اختلافی پیش بیاید یا حتی قرارداد اصلی با مشکل روبه‌رو شود، بانک همچنان موظف است طبق مفاد ضمانت‌نامه عمل کند.
• پرداخت عندالمطالبه یا بر اساس شروط مشخص: در بسیاری از موارد، ضمانت‌نامه‌ها به‌صورت عندالمطالبه صادر می‌شوند. ذی‌نفع می‌تواند با ارائه درخواست، وجه آن را از بانک مطالبه کند، بدون اینکه لازم باشد ابتدا تخلف متقاضی را ثابت کند.
• قابل انتقال نبودن: این سند فقط برای همان ذی‌نفعی اعتبار دارد که نام او در ضمانت‌نامه آمده است. در این شرایط امکان واگذاری آن به شخص دیگر وجود ندارد مگر در شرایط خاص و با توافق‌های رسمی.
• دارای مدت اعتبار مشخص: ضمانت‌نامه بانکی همیشه برای یک بازه زمانی مشخص صادر می‌شود. این مدت معمولا محدود است، اما در صورت نیاز و ادامه داشتن تعهد، امکان تمدید آن وجود دارد.

تفاوت ضمانت‌نامه بانکی با چک و سفته 

در دنیای معاملات چک و سفته روش‌های رایجی برای ایجاد تعهد هستند، اما زمانی که با پروژه‌های بزرگ سروکار دارید، ضمانت‌نامه بانکی جایگاه امن‌تری دارد. اما تفاوت ضمانت‌نامه بانکی با چک و سفته را در ادامه بررسی می‌کنیم:

سفته سندی است که صادرکننده در آن تضمین می‌کند مبلغ مشخصی را در زمانی معین بپردازد. اعتبار سفته به خوش‌حسابی صادرکننده بستگی دارد و اگر به تعهدات خود عمل نکند، گیرنده باید یک مسیر طولانی را طی کند تا به پول و حق خود برسد.

چک کاغذی معتبر نزد بانک است که برای انتقال وجه از حساب صادرکننده به گیرنده به کار گرفته می‌شود. بزرگترین ریسکی که چک دارد عدم موجودی است. اگر در زمان سررسید چک حساب صادرکننده خالی باشد، چک برگشت می‌خورد و گیرنده با یک سند بی‌اعتبار روبه‌رو می‌شود که نقد کردن آن دشوار و زمان‌بر است.

در ضمانت‌نامه بانکی که برای معاملات بزرگ به کار گرفته می‌شود، بانک به‌عنوان یک شخص حقوقی وارد عمل می‌شود و به طرف مقابل شما تضمین می‌دهد که در صورت بروز هرگونه مشکل، خودش وجه را پرداخت می‌کند. در واقع در چک و سفته، طرف قرارداد با شما روبه‌رو است، اما در ضمانت‌نامه، طرف قرارداد با بانک روبه‌رو است.

انواع ضمانت‌نامه بانکی

انواع ضمانت نامه بانکی شامل مزایده، تعهد پرداخت، گمرکی، حسن انجام تعهد، پیش‌پرداخت و استرداد کسور وجه‌الضمان می‌شوند. در ادامه هر یک از آن‌ها را کامل توضیح می‌دهیم.

ضمانت‌نامه شرکت در مناقصه یا مزایده

زمانی که یک فرد حقیقی یا شرکت حقوقی بخواهد در مناقصه یا مزایده‌ای شرکت کند، این قرارداد را امضا می‌کند و ضمانت می‌دهد که اگر در مزایده یا مناقصه برنده شد، به تعهداتش عمل می‌کند. مبلغ این ضمانت‌نامه ۵ درصد از قیمت پایه مناقصه است و مدت اعتبار آن تا پایان مناقصه است.

ضمانت‌نامه حسن انجام کار یا تعهدات

در ضمانت‌نامه بانکی حسن انجام کار پیمانکار یا فروشنده تضمین می‌دهد که طبق قرارداد به تعهداتش عمل می‌کند. این سند تا پایان کار و پروژه در اختیار کارفرما قرار می‌گیرد و در صورتی که متقاضی به وظایفش عمل نکند، ذی‌نفع می‌تواند مبلغ ضمانت‌نامه را از بانک بگیرد. توجه داشته باشید که قرارداد حسن انجام تعهد مربوط به زمان انجام پروژه است، اما قرارداد حسن انجام کار به عملکرد پیمانکار پس از تحویل پروژه ارتباط دارد.

ضمانت‌نامه پیش‌پرداخت

در قراردادهایی که از ضمانت‌نامه پیش‌پردخت بهره می‌گیرند، کارفرما بخشی از کل مبلغ قرارداد را برای تامین نقدینگی اولیه و خرید مصالح در اختیار پیمانکار قرار می‌دهد. برای حصول اطمینان از اینکه این بودجه در مسیر اجرای پروژه مصرف می‌شود، کارفرما این سند را درخواست می‌کند. زمان صدور آن معمولا پس از امضای قرارداد و پیش از واریز اولین وجه است.

ضمانت‌نامه کسور وجه‌الضمان

در قراردادهای پیمانکاری، کارفرما ده درصد از مبلغ هر پروژه را (در هر وضعیتی) به‌عنوان تضمین کیفیت کار نزد خود نگه می‌دارد تا پس از تحویل موقت یا نهایی آزاد کند. اگر پیمانکار برای پیشبرد پروژه به این نقدینگی بلوکه‌شده نیاز داشته باشد، می‌تواند با سپردن این ضمانت‌نامه به کارفرما، مبالغ کسر شده را پیش از موعد مقرر از کارفرما بگیرد.

ضمانت‌نامه گمرکی

واردکنندگان کالا زمانی که برای وارد کردن کالا به نقدینگی نیاز داشته باشند، از ضمانت‌نامه گمرکی برای پرداخت حقوق و عوارض ورودی گمرک استفاده می‌کنند. زمانی که واردکننده این سند را به اداره گمرک ارائه می‌دهد، روند ترخیص کالاها از گمرک آغاز می‌شود. در این ضمانت‌نامه بانک تعهد می‌دهد که اگر فرد واردکننده به بدهی خود را تسویه نکند، در سررسید مشخص، کل بدهی را می‌پردازد. این روش در ترانزیت کالا و ورود موقت کاربرد دارد.

ضمانت‌نامه صادراتی و وارداتی

در دنیای تجارت بین‌الملل ضمانت‌نامه‌های صادراتی به نفع خریدار خارجی صادر می‌شود و به بانک تعهد می‌دهند که صادرکننده به تمامی بندهای قرارداد عمل می‌کند. ضمانت‌نامه‌های وارداتی برای طرف ایرانی صادر شده و ضمانت می‌گیرد که واردکننده به تعهد خود عمل کند. صدور این نوع ضمانت‌نامه بانکی به مجوز بانک مرکزی نیاز دارد.

شرایط دریافت ضمانت‌نامه بانکی

بانک‌ها برای صدور ضمانت‌نامه فیلترهای اعتباری و قانونی مختلفی را در نظر می‌گیرند تا از بازگشت منابع خود مطمئن شوند. بر اساس بررسی‌های صورت گرفته، متقاضیان دریافت ضمانت‌نامه باید شرایط زیر را داشته باشند:

• افتتاح حساب و رابطه بانکی: متقاضی (ضمانت‌خواه) باید در بانک صادرکننده دارای حساب فعال باشد یا در صورت نیاز، حساب باز کند.
• اثبات تمکن مالی: بانک توانایی مالی متقاضی را برای انجام تعهدات بررسی می‌کند تا مطمئن شود وی در صورت بروز مشکل، قادر به بازپرداخت مبالغ خواهد بود.
• احراز اصالت قرارداد پایه: بررسی و تایید واقعیت معامله یا قرارداد منعقد شده میان متقاضی و ذی‌نفع مهم است. بانک تنها برای قراردادهای واقعی و معتبر اقدام به صدور ضمانت‌نامه می‌کند.
• رتبه اعتباری مناسب: متقاضی باید دارای رتبه اعتباری سطح A، B یا C در سیستم بانکی باشد. داشتن هرگونه چک برگشتی رفع‌سوء‌اثرنشده یا بدهی معوق و تسهیلات غیرجاری، مانع صدور ضمانت‌نامه می‌شود.
• تامین سپرده نقدی اولیه: متقاضی موظف است بخشی از مبلغ کل ضمانت‌نامه (حداقل ۵ درصد) را به صورت وجه نقد در بانک بلوکه کند.
• ارائه وثایق معتبر: برای پوشش ریسک مابقی مبلغ، متقاضی باید وثایقی معادل ۱۰۰ تا ۱۲۰ درصد ارزش ضمانت‌نامه را به بانک ارائه دهد. این تضامین می‌توانند شامل ملک، اوراق مشارکت، سپرده‌های بلندمدت یا سفته‌های معتبر باشند.
• رعایت ضوابط قانونی و ظهرنویسی: تمامی مراحل صدور، ثبت در سامانه سپام (سامانه پیام‌رسانی الکترونیکی مالی) و ظهرنویسی سند باید دقیقا منطبق بر آخرین آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های بانک مرکزی انجام گیرد.

مدارک لازم برای دریافت ضمانت‌نامه بانکی

مدارکی که بانک برای صدور ضمانت‌نامه درخواست می‌کند، بسته به حقیقی یا حقوقی بودن متقاضی متفاوت است. با این حال، در بیشتر بانک‌ها مدارک زیر مورد نیاز است:

مدارک مورد نیاز برای اشخاص حقیقی

• اصل و کپی شناسنامه و کارت ملی
• قرارداد پایه یا مستند مربوط به تعهد اصلی
• گواهی اعتبارسنجی از سامانه‌های مربوط
• مدارک مربوط به وثیقه، مانند سند ملکی، سپرده نقدی یا سفته

مدارک مورد نیاز برای اشخاص حقوقی

• اساسنامه شرکت
• آگهی تاسیس و آخرین تغییرات ثبت‌شده
• صورت‌های مالی حسابرسی‌شده
• گردش حساب ۶ تا ۱۲ ماه اخیر شرکت
• مدارک هویتی صاحبان امضا و اعضای مجاز شرکت
• مدارک مربوط به وثایق و تضامین مورد قبول بانک

مراحل دریافت ضمانت نامه بانکی

فرآیند صدور و دریافت ضمان‌نامه بانکی شامل مراحل اداری و نظارتی مشخصی است که باید با دقت طی شود. بر اساس بررسی‌های صورت گرفته، مسیر دستیابی به این تعهدنامه به ترتیب زیر است:

ارائه درخواست رسمی

متقاضی ضمانت‌نامه باید به شعبه بانک مورد نظر مراجعه کند و فرم‌های مربوط به درخواست صدور ضمانت‌نامه را تکمیل و جزئیات مربوط به نوع و مبلغ آن را اعلام کند.

تسلیم قرارداد و مدارک هویتی

پس از درخواست اولیه، لازم است اصل قرارداد پایه (که مبنای صدور ضمانت‌نامه است) به همراه مدارک کامل هویتی و مالی (برای اشخاص حقیقی یا حقوقی) جهت بررسی به بانک ارائه شود.

اعتبارسنجی و کارشناسی تضامین

بانک به بررسی رتبه اعتباری مشتری و کارشناسی وثایق ارائه شده می‌پردازد. این فرآیند بین ۳ تا ۱۴ روز کاری زمان می‌برد.

تخصیص وثیقه و تسویه کارمزد

پس از تایید صلاحیت اعتباری، وثایق مورد نظر (مانند سند ملک یا سپرده نقدی) در رهن یا مسدودی بانک قرار می‌گیرند. همزمان، متقاضی باید هزینه کارمزد صدور را بر اساس تعرفه مصوب پرداخت کند.

صدور نهایی و تحویل سند

پس از تکمیل پرونده و ثبت اطلاعات در سامانه سپام (جهت استعلام اصالت)، ضمانت‌نامه صادر می‌شود. این مرحله نهایی بین ۱ تا ۳ روز پس از تایید قطعی وثایق به طول می‌انجامد و سند فیزیکی در اختیار متقاضی یا ذی‌نفع قرار می‌گیرد.

کاربرد ضمانت نامه بانکی

هر یک از این تضامین برای گره‌گشایی در موقعیت‌های خاصی طراحی شده‌اند. استفاده از ضمانت‌نامه در ابعاد مختلف زندگی کاری و شخصی کاربرد دارد. اصلی‌ترین موارد استفاده از این سند عبارت‌اند از:

دریافت تسهیلات و وام‌های بانکی

بسیاری از نهادها و بانک‌ها برای پرداخت وام، به جای دریافت وثایق ملکی سنگین، ضمانت‌نامه بانک‌های دیگر را می‌پذیرند. در این حالت، بانک صادرکننده ضمانت‌نامه، بازپرداخت اقساط وام را نزد بانک عامل تضمین می‌کند که این کار سرعت دریافت تسهیلات را به شدت افزایش می‌دهد.

حضور در مناقصات و مزایده‌های رسمی

سازمان‌های دولتی و خصوصی برای اطمینان از جدیت شرکت‌کنندگان در مناقصات، ارائه ضمانت‌نامه را الزامی می‌کنند. این سند تضمین می‌کند که اگر متقاضی برنده مناقصه شد، از امضای قرارداد نهایی شانه خالی نخواهد کرد.

تضمین‌های قضایی و دادگاهی

در برخی پرونده‌های حقوقی یا کیفری، دادگاه برای صدور قرار یا رفع توقیف اموال، از فرد ضمانت‌نامه بانکی درخواست می‌کند.

تسهیل معاملات تجاری و خرید اقساطی

بسیاری از تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان کالا، در مقابل تحویل جنس به مشتریان خود، ضمانت‌نامه بانکی دریافت می‌کنند تا از وصول مطالبات خود در تاریخ‌های مشخص مطمئن شوند.

مدت اعتبار ضمانت نامه بانکی

مدت اعتبار ضمانت نامه بانکی از زمان صدور آن آغاز می‌شود و تا تاریخی که در خود ضمانت‌نامه مشخص شده ادامه دارد. پس از پایان این بازه، ضمانت‌نامه دیگر معتبر نیست و تنها در صورتی قابل تمدید خواهد بود که شرایط لازم فراهم باشد و بانک با ادامه آن موافقت کند. به همین دلیل، توجه به تاریخ شروع و پایان اعتبار ضمانت‌نامه برای هر دو طرف معامله اهمیت زیادی دارد.

بیشتر بخوانید: سقف انتقال وجه بانکی در سال ۱۴۵ چقدر است؟

هزینه صدور ضمانت‌نامه بانکی

هزینه صدور ضمانت‌نامه بانکی برای متقاضی دو نوع دارد: سپرده نقدی و کارمزد صدور. نخست، بانک بخشی از مبلغ ضمانت‌نامه را به‌صورت سپرده نقدی از مشتری دریافت و تا زمان پایان یا ابطال ضمانت‌نامه نزد خود نگه می‌دارد. این مبلغ در واقع هزینه نهایی نیست، بلکه نوعی تضمین برای بانک محسوب می‌شود و پس از خاتمه اعتبار ضمانت‌نامه، در صورت نبود مانع، به متقاضی بازگردانده می‌شود.

در کنار آن، بانک بابت صدور هر ضمانت‌نامه کارمزد جداگانه‌ای دریافت می‌کند. این کارمزد بر اساس نوع وثیقه، مبلغ ضمانت‌نامه، مدت اعتبار و نوع تعهدی که قرار است پوشش داده شود تعیین می‌شود. به همین خاطر هزینه صدور برای همه مشتریان یکسان نیست و می‌تواند بسته به شرایط پرونده تغییر کند. طبق آخرین بخشنامه بانک مرکزی که شما اشاره کرده‌اید، نرخ‌ها به شکل زیر اعلام شده است:

• در برابر 100 درصد سپرده نقدی: 650,000 ریال به صورت مقطوع
• در برابر سپرده مدت‌دار یا اوراق بدون ریسک: 0.5 درصد سالانه، با حداقل 650,000 ریال
• در برابر وثیقه ملکی یا سفته: تا 3 درصد سالانه
• برای تمدید یا افزایش مبلغ ضمانت‌نامه: 50 تا 100 درصد کارمزد اولیه
• در صورت اعتراض به مطالبه: هزینه دادرسی جداگانه محاسبه می‌شود

مزایا و معایب ضمانت نامه بانکی

مزایا و معایب صدور ضمانت‌نامه بانکی را در جدول زیر می‌توانید مشاهده کنید:

سخن آخر درباره ضمانت‌نامه بانکی

ضمانت‌نامه بانکی تعهدی است که بانک به نفع یک شخص یا مجموعه صادر می‌کند تا اگر متقاضی به تعهداتش عمل نکرد، بانک مبلغ مشخصی را پرداخت کند. این سند در مناقصه‌ها، قراردادهای پیمانکاری، دریافت پیش‌پرداخت، امور گمرکی و حتی بعضی پرونده‌های قضایی نقش مهمی دارد.

ضمانت‌نامه بانکی تعهد هم به همراه دارد و اعتبار شما را در معامله بالا می‌برد و می‌تواند مسیر همکاری‌های بزرگ‌تر را باز کند. به یاد داشته باشید که بهترین تصمیم زمانی گرفته می‌شود که قبل از درخواست ضمانت‌نامه، نوع نیاز، توان مالی و شرایط قرارداد را دقیق بررسی کنید تا این سند به جای ایجاد فشار، به یک پشتوانه واقعی برای معامله شما تبدیل شود.

سوالات متداول

آیا می‌توان ضمانت‌نامه بانکی را قبل از پایان مدت، باطل کرد؟

بله. در صورتی که ذی‌نفع موافقت کند یا اصل ضمانت‌نامه به بانک بازگردانده شود، امکان ابطال آن پیش از سررسید وجود دارد.

اگر متن ضمانت‌نامه با قرارداد اصلی مغایرت داشته باشد، کدام ملاک است؟

بانک بر اساس متن خود ضمانت‌نامه عمل می‌کند، نه اختلاف برداشت طرفین از قرارداد اصلی. به همین دلیل، دقت در تنظیم متن ضمانت‌نامه بسیار مهم است.

آیا ضمانت‌نامه بانکی قابل انتقال به شخص یا شرکت دیگر است؟

خیر. مگر این که در متن ضمانت‌نامه یا شرایط صدور، امکان انتقال آن به‌صورت مشخص پیش‌بینی شده باشد.

در صورت مفقود شدن اصل ضمانت‌نامه، آیا امکان مطالبه وجه وجود دارد؟

خیر. معمولا تا زمانی که تکلیف نسخه اصلی، اعلام مفقودی و تشریفات حقوقی مربوط روشن نشود، بانک پرداختی انجام نمی‌دهد.

آیا داشتن ضمانت‌نامه بانکی، تعهدات قراردادی متقاضی را از بین می‌برد؟

خیر. ضمانت‌نامه فقط یک پشتوانه برای جبران خسارت یا عدم ایفای تعهد است و جای خود تعهدات قراردادی را نمی‌گیرد.