مرتضی داودی 
لندتک چیست؟ فناوریای که شاید نامش را نشنیده باشید، اما از آن استفاده کردهاید
۱۴۰۵/۰۴/۲۹
گاهی یک بند حقوقی در یک قطعنامه میتواند به اندازه یک تصمیم سیاسی بزرگ بر اقتصاد، دیپلماسی و آینده یک کشور اثر بگذارد. اسنپبک یا مکانیسم ماشه از همین جنس است. قطعا در سالهای اخیر بارها در بحثهای مربوط به پرونده هستهای ایران اسنپبک را شنیدهاید. این مکانیسم در ظاهر یک فرآیند حقوقی در چارچوب برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت است، اما در عمل مسیر تحریمها، روابط خارجی و فضای اقتصادی ایران را بهطور جدی تغییر داده است. برای همین، فهم دقیق اینکه اسنپبک چیست، چگونه فعال میشود و چه پیامدهایی دارد برای درک تحولات امروز ایران اهمیت مستقیم دارد.
اسنپبک چیست؟
اسنپبک (Snapback) یا مکانیسم ماشه، اصطلاحی است که برای توصیف بندهای ۱۱ و ۱۲ قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل به کار میرود. این سازوکار به عنوان یک ضمانت اجرایی برای توافق هستهای برجام (برنامه جامع اقدام مشترک ایران و آمریکا) طراحی شد تا در صورت نقض تعهدات، تحریمهای پیشین سازمان ملل به صورت خودکار و فوری بازگردند.
ویژگی متمایز و کلیدی این مکانیسم، عدم نیاز به تصویب قطعنامه جدید برای تحریم است. در روند عادی شورای امنیت، اعمال تحریم نیازمند رایگیری است تا حق وتوی اعضای دائم بیاثر شود. اما در مکانیسم ماشه، اگر یکی از مشارکتکنندگان برجام ادعای نقض تعهدات از سوی ایران کند و شورای امنیت قطعنامهای برای ادامه لغو تحریمها تصویب نکند و این اختلاف طی ۳۰ روز حل نشود، تحریمهای گذشته به صورت خودکار بازمیگردند، حتی اگر چین و روسیه که حق وتو دارند مخالفت کنند.
چرا اسنپبک فعال شد؟
پس از توافق برجام در سال ۲۰۱۵ که بین ایران و قدرتهای جهانی بسته شد، ایران تعهد داد که فعالیتهای هستهای را در محدوده غیرنظامی انجام دهد و دیگر کشورها هم تحریمها را علیه ایران لغو کنند. در این بین آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای نظارت بر فعالیتهای هستهای راهی ایران شد.
اما در اوت ۲۰۲۵، سه کشور فرانسه، آلمان و بریتانیا به شورای امنیت اعلام کردند که ایران به دلیل بازگشت بهب غنیسازی اورانیوم و کاهش دسترسی بازرسان آژانس، به تعهدات خود عمل نکرده است.
آمریکا نتوانست اسنپبک را فعال کند، زیرا آنها در سال ۲۰۱۸ از برجام خارج شده بودند. اما کشورهای اروپایی با انتشار بیانیههای رسمی اعلام کردند که پیش از فعالسازی مکانیسم ماشه، مسیرهای دیپلماتیک از جمله سازوکارهای حل اختلاف برجام را آزمودهاند و دیگر نمیتوان توافق برجام را تمدید کرد. آنها مدعی شدند که مکانیسم ماشه آخرین راهی است که از افزایش فعالیتهای هستهای ایران جلوگیری میکند.
در این موقعیت، برخی دولتها ادعا کردند سطح و حجم فعالیتهای هستهای ایران در مسیر ساخت سلاح هستهای است. در حالی که ایران بارها این ادعا را رد و بر صلحآمیز بودن برنامه هستهای خود تاکید کرده بود.
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی در ماه مه، ایران ۴۰۸ کیلوگرم اورانیوم غنیشده با خلوص ۶۰ درصد در اختیار داشته است. آژانس هشدار داده بود که این میزان، در صورت غنیسازی تا سطح ۹۰ درصد، برای تولید ۹ سلاح هستهای کافی است.
علاوه بر این، وقتی ایران در سال ۲۰۲۲ بخش عمدهای از تجهیزات نظارتی آژانس، از جمله دوربینها را از برخی سایتهای هستهای جمعآوری کرد و در سال بعد نیز مانع ورود شماری از بازرسان شد، کشورهای اروپایی نتیجه گرفتند که ایران شفافیت هستهای ندارد و این چنین، اسنپبک مجدد فعال و تحریمها علیه ایران اعمال شدند.
چه تحریمهایی پس از فعالسازی مکانیسم ماشه بازگشت؟
با تکمیل فرایند ۳۰ روزه در سپتامبر ۲۰۲۵، تحریمهای سازمان ملل که پیش از برجام برقرار بودند، دوباره احیا شدند. این تحریمها شامل موارد زیر است:
- فعالیتهای هستهای: ممنوعیت کلیه فعالیتهای مرتبط با غنیسازی و بازفرآوری اورانیوم.
- موشکهای بالستیک: ممنوعیت هرگونه فعالیت ایران در زمینه موشکهای بالستیک با قابلیت حمل کلاهک هستهای، از جمله پرتابها و انتقال فناوری.
- صادرات و واردات تسلیحات: بازگشت محدودیتهای شدید بر تجارت سلاحهای متعارف.
- محدودیتهای مالی و خدماتی: ممنوعیت سفر برای افراد و نهادهای تحریمشده، مسدودسازی داراییهای مالی در سراسر جهان و اجازه بازرسی محمولههای مشکوک مرتبط با ایرانایر و خطوط کشتیرانی جمهوری اسلامی.
چالشهای حقوقی و سیاسی اسنپبک
فعالسازی این مکانیسم بحثهای حقوقی داغی را به همراه داشت. غربیها و آمریکا معتقد بودند متن قطعنامه ۲۲۳۱ همچنان به سه کشور اروپایی اجازه میدهد تا به عنوان مشارکتکنندگان برجام، ادعای نقض تعهدات را مطرح کنند و فرایند بازگشت تحریمها را کلید بزنند.
اما ایران، روسیه و چین مشروعیت این اقدام را به شدت رد کردند. استدلال ایران و متحدانش بر این پایه استوار بود که پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، این کشور و به تبع آن کشورهای اروپایی، دیگر حقی برای استفاده از سازوکارهای حقوقی برجام ندارند. این اقدام بیش از آنکه جنبه حقوقی داشته باشد، یک تصمیم سیاسی با استفاده از اهرم زور بود که اعتبار شورای امنیت را به خطر انداخت.
سخن آخر درباره اسنپبک
اسنپبک یا مکانیسم یک مسیر حقوقی در قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت است که اگر یکی از طرفهای برجام مدعی نقض تعهدات از سوی ایران شود و شورای امنیت راهی برای ادامه تعلیق تحریمها پیدا نکند، تحریمهای پیشین سازمان ملل بهطور خودکار بازمیگردند. اهمیت اسنپبک فقط به بازگشت تحریمها محدود نمیشود، بلکه به پیامدهای سیاسی، حقوقی و اقتصادی آن هم گره خورده است و تمام جوانب این توافق برای ایران حائز اهمیت است.
این سازوکار از یک جهت برای طرفهای توافق، بازدارنده و ضمانتی برای اجرای تعهدات به حساب میآید، اما از جهت دیگر ریسک تنش بیشتر، محدودتر شدن مسیر دیپلماسی و افزایش فشارهای بینالمللی را هم به همراه دارد.
سوالات متداول
آیا فعال شدن اسنپبک به معنی قطع کامل روابط اقتصادی ایران با جهان است؟
خیر. اسنپبک فشار حقوقی و مالی را بیشتر میکند، اما به معنی توقف کامل همه روابط اقتصادی نیست و نوع همکاری کشورها و شرکتها تعیینکننده است.
آیا شرکتها و بانکهای خارجی بعد از بازگشت تحریمهای سازمان ملل محتاطتر میشوند؟
بله. با بازگشت تحریمهای بینالمللی، ریسک همکاری با ایران برای بانکها، بیمهگرها و شرکتهای بزرگ بیشتر میشود.
آیا اسنپبک فقط روی دولتها اثر میگذارد یا بخش خصوصی را هم درگیر میکند؟
فقط محدود به دولتها نیست. شرکتهای خصوصی، خطوط کشتیرانی، بیمهها و نهادهای مالی هم ممکن است تحت تاثیر محدودیتهای جدید قرار بگیرند.
آیا امکان دارد با وجود فعال شدن اسنپبک، مذاکرات سیاسی ادامه پیدا کند؟
بله. بازگشت تحریمها به معنی پایان کامل دیپلماسی نیست و در بسیاری از موارد، فشار حقوقی همزمان با مذاکره ادامه پیدا میکند.
آیا همه کشورها اسنپبک را به یک شکل اجرا میکنند؟
خیر. از نظر حقوقی انتظار اجرای آن وجود دارد، اما در عمل شدت و نحوه همراهی کشورها میتواند با توجه به ملاحظات سیاسی و اقتصادی متفاوت باشد.
امتیاز کاربران
—/5
براساس 0 نظر ثبت شده
ثبت نظر
نظرات کاربران