اگر یک استارتاپ برای راهاندازی کسب و کارش به ۲۰ میلیارد تومان سرمایه نیاز داشته باشد، چه میکند؟ به سراغ وام میرود؟ از سرمایهگذاران نظرخواهی میکند؟ یا از هزاران نفر میخواهد هر کدام سهم کوچکی از سرمایه را تامین کند؟
گزینه سوم همان کرادفاندینگ یا تامین مالی جمعی است که در سالهای اخیر در ایران برای جذب سرمایه شرکتها و سازمانهای خصوصی رشد چشمگیری داشته است. کرادفاندینگ این فرصت را برای سرمایهگذاران فرام میکند که بتوانند در سود یا سهام محصولات شرکتهای مختلف شراکت کنند. در این مقاله با انواع مدلهای تامین مالی جمعی یا همان کرادفاندینگ آشنا میشویم و مقایسهای بین هر کدام از آنها به دست میدهیم.
انواع کراد فاندینگ در ایران
در ایران کرادفاندینگ یا تامین مالی جمعی بهدلیل رشد کسب و کارهای نوپا، نیاز به جذب سرمایه سریع و گسترش بسترهای آنلاین، واقعا محبوب شده است. اما به طور کلی این مدل جذب سرمایه در سراسر جهان چهار مدل اصلی دارد:
- کرادفاندینگ مبتنی بر خیریه
- کرادفاندینگ مبتنی بر پاداش
- کرادفاندینگ مبتنی بر وام
- کرادفاندینگ مبتنی بر سهام
در ایران، چارچوب رسمی و رایج تامین مالی جمعی بیشتر به سمت مدلهای پروژهمحور و سودده حرکت میکند و همه مدلهای جهانی به یک اندازه رایج نیستند. با این حال، این ۴ دسته را برای درک بهتر و دقیقتر موضوع بررسی میکنیم.
کرادفاندینگ مبتنی بر خیریه
کرادفاندینگ مبتنی بر خیریه (Donation-based) به افراد یا موسسهها کمک مالی میشود و انتظار بازگشت پول یا سود ندارند. کمک برای درمان یک بیمار، حمایت از یک خیریه یا تامین هزینه یک کار اجتماعی را در زندگی روزمره مشاهده کردهایم. برای درک عمیقتر مفاهیم پایهای، پیشنهاد میشود ابتدا مقاله کرادفاندینگ چیست را مطالعه کنید.
از ویژگیهای مدل تامین مالی جمعی مبتنی بر خیره میتوانیم بگوییم که بدون سود و بازدهی مالی است، برای اهداف اجتماعی و خیریه مناسب است، اعتماد و شفافیت در آن اهمیت دارد و احساس همدلی و مسئولیت افراد را درگیر میکند.
یکی از معروفترین پلتفرمهای جمعآوری کمکهای خیریه برای درمان و حوادث طبیعی در جهان، GoFundMe است که معروف و محبوب است. در ایران نیز سکوی تامین مالی پیام امید بهصورت آنلاین حمایتهای افراد را برای پروژههای نیکوکاری و مسئولیت اجتماعی جمعآوری میکند.
کراد فاندینگ مبتنی بر پاداش
در کرادفاندینگ مبتنی بر پاداش (Reward-based) افراد پول میدهند و در عوض یک پاداش غیرمالی دریافت میکنند. هنرمندان، موسیقیدانان و تهیهکنندگان از تامین مالی جمعی مبتنی بر پاداش برای سرمایهگذاری روی ایدهها و محصولات خود استفاده میکنند.
کرادفاندینگ مبتنی بر پاداش بدون انتقال سهام یا پرداخت سود نقدی است، برای استارتاپها و تولیدکنندگان بهترین گزینه است، برای پیشفروش محصولات مختلف استفاده میشود و نسبت به مدلهای دیگر سرمایهگذاری ریسک کمتری دارد.
مشهورترین نمونه کرادفاندینگ پاداشمحور Kickstarter است که در آن، افراد در ازای حمایت مالی، محصول یا امتیاز دریافت میکنند. در ایران سکوی حامیجو بستری برای حمایت از پروژهها و ایدهها با مدل کرادفاندینگ مبتنی بر پاداش است.
کراود فاندینگ مبتنی بر وام
در کرادفاندینگ مبتنی بر وام (Debt-based/P2P Lending) دقیقا بحث سود مالی مطرح است. شما در واقع به یک فرد یا کسبوکار وام میدهید و انتظار دارید اصل پول به همراه سودی مشخص (بهره) در زمان مقرر به شما بازگردد. این مدل شبیه به وام بانکی است، اما بهجای بانک، سرمایه توسط افراد زیادی تامین میشود.
تامین مالی مبتنی بر وام بازده مشخص و از پیش تعیینشدهای دارد، مناسب پروژههای قابل ارزیابی است، به اعتبارسنجی و ضمانت نیاز دارد و برای سرمایهگذار شفافتر از مدلهای پرریسک است.
از معروفترین پلتفرمهای وامدهی در جهان LendingClub است و در ایران سکوی تامین مالی جمعی جهشکراد مبتنی بر وام فعالیت میکند و یکی از سکوهای شناختهشده کرادفاندینگ است.
کرادفاندینگ مبتنی بر سهام
کرادفاندینگ مبتنی بر سهام (Equity-based) برای خیلیها بهترین نوع کرادفاندینگ است، چون شما با پولی که میگذارید، در سود و گاهی در مالکیت پروژه شریک میشوید. یعنی اگر کسبوکار رشد کند، شما هم همراهش رشد میکنید.
این مدل برای استارتاپها و شرکتها در حال رشد مناسب است، بازدهی آن به رشد ارزش شرکت بستگی دارد و پتانسیل سود بیشتری به همراه میآورد.
در جهان سکوی Seedrs از معروفترین مدلهای تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام است که سرمایهگذار در ازای دادن پول، سهام دریافت میکند. در ایران نیز کارنکراد یکی از سکوهای فعال در زمینه کرادفاندینگ مبتنی بر سهام شناخته میشود.
مقایسه انواع تامین مالی جمعی
مدلهای مختلف کرادفاندینگ هرکدام ساختار، میزان ریسک و نوع بازده متفاوتی دارند. در جدول زیر، مهمترین تفاوتهای انواع کرادفاندینگ از نظر نحوه بازگشت سرمایه، سطح ریسک و کاربرد اصلی مقایسه شده است.
| نوع کرادفاندینگ | بازده برای سرمایهگذار | میزان ریسک | کاربرد اصلی | مناسب برای |
| کرادفاندینگ مبتنی بر خیریه | ندارد | پایین از نظر مالی، بالا از نظر اعتماد | امور اجتماعی و انساندوستانه | خیریهها و پروژههای حمایتی |
| کرادفاندینگ مبتنی بر پاداش | پاداش غیرمالی | پایین تا متوسط | پیشفروش و معرفی محصول | استارتاپها و کسبوکارهای خلاق |
| کرادفاندینگ مبتنی بر وام | سود / بازپرداخت مشخص | متوسط | تأمین سرمایه پروژهها و کسبوکارها | شرکتها و طرحهای قابل ارزیابی |
| کرادفاندینگ مبتنی بر سهام | سود ناشی از رشد ارزش شرکت | بالا | رشد کسبوکار و جذب سرمایه | استارتاپها و شرکتهای نوپا |
بهترین نوع تامین مالی جمعی کدام است؟
بهترین نوع تامین مالی جمعی کرادفاندینگ مبتنی بر وام است. افراد وامی مشخص را برای توسعه کسب و کار و سازمان خود دریافت و پس از مدتی آن را تسویه میکنند اما باید توجه داشت که برای انتخاب بهترین نوع تامین مالی جمعی، باید هدف پروژه و مخاطب آن را بشناسید.
اگر هدف کمک اجتماعی باشد، کرادفاندینگ مبتنی بر خیریه بهترین گزینه است. اگر هدف معرفی محصول و ایجاد مشتری اولیه باشد، تامین مالی جمعی مبتنی بر پاداش مناسبتر است. برای کسبوکارهایی که میخواهند سرمایه با بازپرداخت مشخص جذب کنند، کرادفاندینگ مبتنی بر وام گزینه بهتری است. و اگر یک استارتاپ بخواهد سرمایهگذار شریک در رشد آینده داشته باشد، جذب سرمایه مبتنی بر سهام بهترین انتخاب است.
مزایا و معایب انواع مدلهای تامین مالی جمعی
در جدول زیر، مهمترین مزایا و معایب انواع کرادفاندینگ بهصورت خلاصه بررسی شده است:
| نوع کرادفاندینگ | مزایا | معایب |
| کرادفاندینگ مبتنی بر خیریه | ساده، انسانی، مناسب اهداف اجتماعی | بدون بازگشت مالی، وابسته به اعتماد عمومی |
| کرادفاندینگ مبتنی پاداش | جذب مخاطب، مناسب لانچ محصول، بدون واگذاری سهام | فشار عملیاتی برای تحویل پاداش، محدودیت مقیاس |
| کرادفاندینگ مبتنی وام | بازده مشخص، قابل پیشبینی، مناسب طرحهای واقعی | نیاز به بازپرداخت، حساس به ریسک نکول |
| کرادفاندینگ مبتنی سهام | جذب سرمایه بزرگتر، همراستایی سرمایهگذار و کسبوکار | پیچیدگی حقوقی، ریسک بالا، نیاز به شفافیت |
سخن آخر درباره انواع مدلهای کرادفاندینگ
کرادفاندینگ یا تامین مالی جمعی به افراد و سازمانها امکان میدهد با مشارکت تعداد زیادی از افراد سرمایه مورد نیاز خود را تامین کنند. کرادفاندینگ چهار مدل اصلی مبتنیبر خیریه، پاداش، وام و سهام دارد که هر کدام کاربردها، مزایا و سطح ریسک متفاوتی دارند. انتخاب بهترین نوع تامین مالی جمعی به عواملی مانند هدف پروژه، میزان سرمایه مورد نیاز، نوع بازگشت سرمایه و چارچوبهای قانونی بستگی دارد.
با توسعه پلتفرمهای آنلاین و شکلگیری سکوهای رسمی تامین مالی جمعی در ایران، انتظار میرود این روش در سالهای آینده نقش پررنگتری در تامین سرمایه پروژهها و کسبوکارهای نوآورانه ایفا کند. آشنایی با انواع کرادفاندینگ و نحوه عملکرد آنها میتواند به کارآفرینان و سرمایهگذاران کمک کند تا تصمیم آگاهانه و موثری در مسیر جذب یا سرمایهگذاری بگیرند.
سوالات متداول
۱. موفقیت یک کمپین کرادفاندینگ به چه عواملی بستگی دارد؟
مواردی مانند شفافیت اطلاعات، اعتبار تیم اجرایی، جذابیت طرح، استراتژی بازاریابی، اعتمادسازی و ارائه گزارشهای منظم تاثیر زیادی در موفقیت کمپین دارند.
۲. چه کسبوکارهایی میتوانند از کرادفاندینگ استفاده کنند؟
استارتاپها، شرکتهای تولیدی، پروژههای ساختمانی، طرحهای فناورانه، پروژههای فرهنگی و حتی کمپینهای اجتماعی میتوانند بسته به مدل انتخابی از تامین مالی جمعی استفاده کنند.
۳. آیا کراد فاندینگ در ایران قانونی است؟
بله، تامین مالی جمعی در ایران در چارچوب مشخص و تحت نظارت نهادهای مربوط به بازار سرمایه انجام میشود.
۴. تفاوت کرادفاندینگ با سرمایهگذاری خطرپذیر (VC) چیست؟
در سرمایهگذاری خطرپذیر، یک یا چند سرمایهگذار حرفهای با مبالغ بالا وارد شرکت میشوند. اما در کرادفاندینگ، تعداد زیادی سرمایهگذار خرد با مبالغ کم مشارکت میکنند.
