صندوق سرمایه‌گذاری چیست؟ (راهنمای جامع)

مقداری پول پس‌انداز کرده‌اید و می‌خواهید آن را سرمایه‌گذاری کنید. شنیده‌اید بورس سودهای قابل توجهی دارد، اما از طرفی نمی‌خواهید ضرر سنگینی متحمل شوید. گزینه‌های متفاوتی را مرور می‌کنید. سرمایه‌گذاری در بانک، خرید مسکن یا

بسیاری از افراد به دنبال راهی می‌گردند که بدون نیاز به دانش تخصصی یا صرف زمان زیاد، بتوانند سرمایه‌گذاری کنند. یکی از گزینه‌هایی که در سال‌های اخیر توجه زیادی را جلب کرده، صندوق‌های سرمایه‌گذاری است؛ ابزاری که به شما اجازه می‌دهد حتی با سرمایه کم، به‌صورت غیرمستقیم در بازارهای مالی سرمایه‌گذاری کنید. اما صندوق سرمایه‌گذاری چیست و چگونه کار می‌کند؟ در این مقاله سوالات مرتبط با انواع و مزایا و تفاوت‌های صندوق‌های سرمایه‌گذاری را بررسی می‌کنیم.

صندوق سرمایه‌گذاری چیست؟ 

صندوق سرمایه‌گذاری که روشی برای پس‌انداز محسوب می‌شود، دارایی‌های مالی افراد مختلف را گردآوری می‌کند و در دارایی‌های متنوعی مانند سهام، اوراق با درآمد ثابت، طلا یا سایر ابزارهای مالی سرمایه‌گذاری می‌کند. این صندوق‌ها تحت نظارت قانونی بورس و با اخذ مجوز از این نهاد فعالیت می‌کنند.

در واقع صندوق‌های سرمایه‌گذاری نوعی روش سرمایه‌گذاری غیرمستقیم محسوب می‌شوند. زیرا به‌جای این‌که افراد به‌صورت مستقیم در بازار سرمایه معامله و خرید فروش کنند، مدیریت سرمایه به یک تیم حرفه‌ای از تحلیلگران و مدیران سرمایه‌گذاری سپرده می‌شود.

سرمایه‌گذاران در این مسیر واحدهای صندوق را خریداری می‌کنند و این‌گونه در سود و زیان دارایی‌های آن صندوق شریک می‌شوند. هرچه ارزش دارایی‌های صندوق افزایش پیدا کند، سرمایه‌گذاران سود بیشتری به دست می‌آورند.

صندوق سرمایه‌گذاری چگونه کار می‌کند؟

در اولین گام افراد واحدهای صندوق سرمایه‌گذاری را خریداری می‌کنند و در سبد دارایی‌هایی که مدیر صندوق انتخاب کرده است و همچنین متناسب با تعداد واحدهای خود، در سود و زیان صندوق شریک می‌شوند.

سپس مدیر صندوق و تیم تحلیل‌گران آن، این منابع را بر اساس استراتژی صندوق در سبدهای دارایی مختلف مانند سهام شرکت‌ها، اوراق با درآمد ثابت، سپرده‌های بانکی، طلا یا سایر ابزارهای مالی سرمایه‌گذاری می‌کنند.

توجه داشته باشید که ارزش دارایی‌های صندوق به‌صورت روزانه محاسبه می‌شود که به آن ارزش خالص دارایی‌ها یا NAV گفته می‌شود. قیمت هر واحد صندوق نیز بر اساس همین ارزش خالص دارایی تعیین می‌شود. اگر ارزش دارایی‌های صندوق افزایش پیدا کند، ارزش واحدهای آن نیز رشد می‌کند و سرمایه‌گذاران سود می‌برند. اما اگر ارزش دارایی‌ها کاهش یابد، ارزش واحدها نیز نزولی می‌شود.

برای تقسیم سود صندوق سرمایه‌گذاری دو شکل متداول وجود دارد. در مدل اول و در برخی صندوق‌ها سود به‌صورت دوره‌ای (مثلا ماهانه) بین سرمایه‌گذاران تقسیم می‌شود. در دیگر صندوق‌ها سود از طریق افزایش ارزش واحدهای صندوق به سرمایه‌گذار می‌رسد.

در آخر سرمایه‌گذاران هر زمان که بخواهند می‌توانند واحدهای صندوق خود را بفروشند و سرمایه خود را نقد کنند. این کار در صندوق‌های قابل معامله در بورس (ETF) از طریق سامانه‌های معاملاتی بورس انجام می‌شود و در صندوق‌های صدور و ابطالی از طریق وب‌سایت یا سامانه خود صندوق انجام می‌گیرد که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌کنیم.

چرا صندوق‌های سرمایه‌گذاری ایجاد شده‌اند؟

صندوق‌های سرمایه‌گذاری با هدف جمع‌آوری سرمایه‌های خرد افراد و مدیریت آن‌ها برای رساندن به سودهای قابل توجه ایجاد شده‌اند. در این صندوق‌ها، سرمایه‌گذاران بدون نیاز به انجام تحلیل‌های پیچیده و سخت، می‌توانند در بازارهای مالی سرمایه‌گذاری کنند و سود مورد نظرشان را به دست آورند. از دیگر دلایل ایجاد صندوق‌های سرمایه‌گذاری، می‌توانیم به این موارد اشاره کنیم:

• کاهش ریسک از طریق تنوع‌بخشی
• امکان سرمایه‌گذاری با مبالغ کم
• صرفه‌جویی در زمان برای سرمایه‌گذاران
• افزایش شفافیت و نظارت

انواع صندوق‌های سرمایه‌گذاری

در ایران صندوق‌های سرمایه‌گذاری بر اساس نحوه معامله و نوع دارایی دسته‌بندی می‌شوند. اگر انواع صندوق‌ها را بشناسید و از میزان ریسک هرکدام، اهداف مالی و مدت زمان سرمایه‌گذاری آن‌ها مطلع شوید، می‌توانید صندوقی را برای سرمایه‌گذاری دارایی مالی خود انتخاب کنید که از هر لحاظ مناسب باشد.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری مبتنی بر معامله

صندوق های سرمایه‌گذاری بر اساس نحوه معامله به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

• صندوق‌های قابل معامله در بورس (ETF): این صندوق‌ها در بورس خرید و فروش می‌شوند و قیمت آن‌ها براساس عرضه و تقاضا شکل می‌گیرد. نقدشوندگی در این نوع صندوق‌ها بالا و امکان معامله آنلاین و شفافیت اطلاعات فراهم است.
• صندوق‌های خارج از بورس (صدور و ابطالی): خرید و فروش در صندوق‌های صدور و ابطالی در بورس صورت نمی‌گیرد و واحدهای صندوق از طریق خود صندوق انجام می‌شوند. سرمایه‌گذاران باید از طریق سایت یا سامانه اختصاصی صندوق اقدام به صدور (خرید) یا ابطال (فروش) واحدها کنند.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری مبتنی بر دارایی‌ها

برای انتخاب صندوقی که مناسب شما باشد، باید از ترکیب دارایی‌های خود شناخت اصولی داشته باشید. صندوق سرمایه‌گذاری مبتنی بر دارایی انواعی دارد که هر کدام برای هدف خاصی ایجاد شده‌اند. در ادامه صندوق های سرمایه‌گذاری مبتنی بر دارایی را بررسی می‌کنیم:

صندوق‌های سرمایه‌گذاری با درآمد ثابت

صندوق‌های با درآمد ثابت ریسک کمی دارند و برای افردی که سرمایه کمی دارند بسیار مناسب‌اند. بخش عمده دارایی این صندوق‌ها در اوراق بدهی، اوراق مشارکت، سپرده‌های بانکی و سایر ابزارهای کم‌ریسک سرمایه‌گذاری می‌شود. برخی از صندوق‌های درآمد ثابت سود خود را ماهانه بین سرمایه‌گذاران تقسیم می‌کنند.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری مختلط

صندوق‌های مختلط ترکیبی از سهام و اوراق با درآمد ثابت هستند. این ترکیب باعث می‌شود که صندوق‌های مختلط از نظر میزان ریسک و بازدهی حد وسط بین صندوق‌های سهامی و صندوق‌های درآمد ثابت باشند. این صندوق‌ها گزینه مناسبی برای سرمایه‌گذارانی هستند که دنبال تعادل بین ریسک و بازدهی هستند.

صندوق‌های تضمین اصل سرمایه

صندوق‌های تضمین اصل سرمایه با هدف کاهش ریسک سرمایه‌گذاری طراحی شده‌اند. در این صندوق‌ها اصل سرمایه سرمایه‌گذار در سررسید مشخص تضمین می‌شود و در عین حال امکان کسب سود از رشد بازار نیز وجود دارد.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری سهامی

در صندوق‌های سهامی، بخش عمده دارایی صندوق در سهام شرکت‌های بورسی سرمایه‌گذاری می‌شود. این صندوق‌ها توسط تیمی از تحلیلگران و مدیران سرمایه‌گذاری مدیریت می‌شوند که تلاش می‌کنند با انتخاب مناسب سهام، بازدهی مطلوبی برای سرمایه‌گذاران ایجاد کنند. صندوق‌های سهامی بیشتر برای افرادی مناسب هستند که ریسک‌پذیری بالاتری دارند و با دید بلندمدت سرمایه‌گذاری می‌کنند.

• صندوق اهر‌می: صندوق‌های اهرمی از ابزارهای مالی برای افزایش بازدهی سرمایه‌گذاری استفاده می‌کنند و دو نوع واحد سرمایه‌گذاری دارند: واحدهای عادی و واحدهای ممتاز. واحدهای ممتاز ریسک و نوسان بیشتری دارند اما در صورت رشد بازار می‌توانند بازدهی بالاتری ایجاد کنند. به همین دلیل صندوق‌های اهرمی بیشتر برای سرمایه‌گذاران حرفه‌ای و ریسک‌پذیر مناسب هستند.
• صندوق شا‌خصی: در صندوق‌های شاخصی مدیر تلاش می‌کند ترکیب دارایی صندوق را به‌گونه‌ای تنظیم کند که بازدهی آن نزدیک به شاخص مرجع (مانند شاخص کل بورس) باشد. این صندوق‌ها برای افرادی مناسب هستند که می‌خواهند عملکردی مشابه بازار داشته باشند.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری کالایی

صندوق‌های سرمایه‌گذاری کالایی به شما اجازه می‌دهند بدون درگیری با دغدغه‌های خرید فیزیکی و چالش‌های مربوط به نگهداری کالاها، روی قیمت کالاها در بورس سرمایه‌گذاری کنید. دارایی این صندوق‌ها ترکیبی از کالای فیزیکی (مانند شمش یا سکه طلا) و اوراق مشتقه مبتنی بر آن است.

صندوق‌های اختصاصی بازارگردانی

صندوق‌های بازارگردانی با هدف افزایش نقدشوندگی و کاهش نوسانات شدید قیمت سهام ایجاد می‌شوند. این صندوق‌ها از سهام شرکت‌های مشخصی حمایت می‌کنند و با خرید و فروش مستمر آن‌ها، تعادل عرضه و تقاضا را در بازار حفظ می‌کنند.

صندوق‌های جسورانه

صندوق‌های جسورانه یا Venture Capital در شرکت‌های نوپا و استارتاپ‌ها سرمایه‌گذاری می‌کنند. این نوع سرمایه‌گذاری ریسک بالایی دارد، اما در صورت موفقیت شرکت‌ها می‌تواند بازدهی قابل توجهی ایجاد کند.

صندوق‌های نیکوکاری

صندوق‌های نیکوکاری نوعی صندوق سرمایه‌گذاری هستند که بخشی از سود حاصل از سرمایه‌گذاری آن‌ها به فعالیت‌های خیریه و امور عام‌المنفعه اختصاص می‌یابد.

صندوق در صندوق‌

صندوق در صندوق به جای سرمایه‌گذاری مستقیم در سهام یا اوراق، در واحدهای سایر صندوق‌ها سرمایه‌گذاری می‌کند. این روش باعث افزایش تنوع سرمایه‌گذاری و مدیریت بهتر ریسک می‌شود.

صندوق‌های املاک و مستغلات

صندوق‌های املاک و مستغلات در دارایی‌های مرتبط با بازار مسکن و ملک سرمایه‌گذاری می‌کنند. این صندوق‌ها به سرمایه‌گذاران امکان می‌دهند بدون نیاز به خرید مستقیم ملک، از بازدهی این بازار بهره‌مند شوند.

صندوق‌های زمین و ساختمان

این صندوق‌ها با هدف تامین مالی پروژه‌های ساختمانی ایجاد می‌شوند. سرمایه جمع‌آوری‌شده برای ساخت یک پروژه ساختمانی استفاده می‌شود و سرمایه‌گذاران پس از تکمیل و فروش پروژه، از سود آن بهره‌مند می‌شوند.

صندوق خصوصی

صندوق‌های خصوصی یا Private Equity در شرکت‌هایی سرمایه‌گذاری می‌کنند که در بورس حضور ندارند. این صندوق‌ها با هدف توسعه کسب‌وکارها و افزایش ارزش آن‌ها سرمایه‌گذاری می‌کنند.

صندوق‌های پروژه‌ای

صندوق‌های پروژه‌ای برای تامین مالی پروژه‌های بزرگ اقتصادی، صنعتی یا عمرانی ایجاد می‌شوند. سرمایه‌گذاران در این صندوق‌ها در سود حاصل از اجرای پروژه سهیم خواهند بود.

نحوه خرید واحدهای صندوق سرمایه‌گذاری

برای سرمایه‌گذاری در صندوق‌های سرمایه‌گذاری ابتدا باید صندوق مناسب خود را انتخاب کنید و سپس مراحل ثبت‌نام و خرید واحدهای آن را انجام دهید. به طور کلی خرید واحدهای صندوق سرمایه‌گذاری در چند مرحله انجام می‌شود:

مقایسه و انتخاب صندوق سرمایه‌گذاری

اولین قدم برای انتخاب صندوق مناسب، بررسی مواردی مانند عملکرد گذشته صندوق، میزان ریسک، ترکیب دارایی‌ها، ارکان صندوق و استراتژی سرمایه‌گذاری است. همچنین اگر اساسنامه و امیدنامه صندوق را مطالعه کنید، اطلاعات مهمی درباره نحوه مدیریت سرمایه و قوانین صندوق به دست می‌آورید.

ثبت‌نام در سجام و دریافت کد بورسی

پس از انتخاب صندوق مورد نظر، لازم است در سامانه جامع اطلاعات مشتریان (سجام) ثبت‌نام و کد بورسی را دریافت کنید. کد بورسی در واقع شناسه شما در بازار سرمایه است و برای انجام بسیاری از فعالیت‌های سرمایه‌گذاری از جمله خرید واحدهای صندوق‌ها می‌توانید از آن استفاده کنید.

خرید واحدهای صندوق سرمایه‌گذاری

پس از دریافت کد بورسی می‌توانید واحدهای صندوق مورد نظر خود را خریداری کنید. نحوه خرید واحدها به نوع صندوق بستگی دارد. در صندوق‌های قابل معامله در بورس (ETF) خرید و فروش واحدها از طریق سامانه‌های معاملاتی کارگزاری و مانند خرید سهام انجام می‌شود. در صندوق‌های صدور و ابطالی خرید واحدها از طریق سایت یا سامانه اختصاصی همان صندوق انجام می‌شود. در این حالت سرمایه‌گذار با ثبت درخواست صدور واحد و پرداخت مبلغ مورد نظر، واحدهای صندوق را بر اساس ارزش خالص دارایی‌ها (NAV) دریافت می‌کند.

حداقل مبلغ سرمایه‌گذاری در صندوق‌ها

در صندوق‌های قابل معامله در بورس (ETF) حداقل مبلغ سرمایه‌گذاری معادل حداقل ارزش یک سفارش در بورس است که طبق قوانین بورس، ۱۰۰ هزار تومان برآورد شده است.

در صندوق‌های صدور و ابطالی نیز حداقل مبلغ صدور واحدهای سرمایه‌گذاری تعیین می‌شود در امیدنامه هر صندوق اعلام شده است. در بسیاری از این صندوق‌ها نیز امکان سرمایه‌گذاری با مبالغ نه‌چندان زیاد فراهم شده است.

سود صندوق سرمایه‌گذاری چگونه محاسبه می‌شود؟

سود یا بازده صندوق‌های سرمایه‌گذاری از تغییر ارزش واحدهای صندوق در طول زمان به دست می‌آید. به بیان ساده، اگر ارزش واحدهای صندوق نسبت به زمانی که آن‌ها را خریداری کرده‌اید افزایش پیدا کند، شما سود کسب کرده‌اید و اگر کاهش پیدا کند، بازده شما منفی خواهد بود. برای محاسبه بازده صندوق‌های سرمایه‌گذاری معمولاً از فرمول زیر استفاده می‌شود:

نرخ بازده=سود یا زیان تقسیم بر سرمایه اولیه×100

به عنوان مثال، فرض کنید شما ۱ میلیون تومان در یک صندوق سرمایه‌گذاری کرده‌اید و پس از مدتی ارزش سرمایه شما به ۱ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان رسیده است. در این حالت شما ۱۰۰ هزار تومان سود کسب کرده‌اید و بازده سرمایه‌گذاری شما ۱۰ درصد خواهد بود.

در صندوق‌های قابل معامله در بورس (ETF) برای محاسبه سود از قیمت فروش واحدها استفاده می‌شود. اما در صندوق‌های صدور و ابطالی معیار اصلی برای محاسبه سود، قیمت ابطال واحدهای صندوق است. در این نوع صندوق‌ها سرمایه‌گذار هنگام فروش واحدها، مبلغی معادل ارزش ابطال واحدها دریافت می‌کند و بر همین اساس میزان سود یا زیان سرمایه‌گذاری مشخص می‌شود.

کارمزد صندوق‌های سرمایه‌گذاری

کارمزد صندوق‌ها مبلغی است که سرمایه‌گذار برای بهره‌مندی از مدیریت تخصصی، انجام معاملات، نگهداری دارایی‌ها و ارائه خدمات نظارتی پرداخت می‌کند. این کارمزدها بسته به نوع صندوق متفاوت است که در جدول زیر آن‌ها را آورده‌ایم:

تفاوت صندوق سرمایه‌گذاری با بورس

صندوق‌های سرمایه‌گذاری یکی از ابزارهای بازار سرمایه هستند و تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت می‌کنند. بنابراین، بازار این دو فرقی ندارند و تفاوت اصلی صندوق سرمایه‌گذاری با بورس را باید در روش سرمایه‌گذاری جست‌وجو کرد.

تفاوت صندوق سرمایه‌گذاری با سپرده بانکی

بسیاری از سرمایه‌گذاران بین دو گزینه برای سرمایه‌گذاری مردد می‌مانند: سپرده‌گذاری در بانک یا خرید واحدهای صندوق سرمایه‌گذاری. اگرچه هر دو گزینه در دسته سرمایه‌گذاری‌های «کم‌ریسک» قرار می‌گیرند، اما تفاوت‌های ساختاری و عملیاتی مهمی دارند که می‌تواند تفاوت معناداری در سود نهایی شما ایجاد کند.

مزایای صندوق‌های سرمایه‌گذاری

صندوق‌های سرمایه‌گذاری به‌دلیل ساختار حرفه‌ای و نظارتی خود، برای بسیاری از سرمایه‌گذاران گزینه‌ای مناسب محسوب می‌شوند. در ادامه مهم‌ترین مزایای صندوق‌ها را بررسی می‌کنیم:

• مدیریت حرفه‌ای
• تنوع‌بخشی به سرمایه‌گذاری
• نقدشوندگی بالا
• نظارت قانونی و شفافیت
• کاهش هزینه‌های معاملاتی
• تنوع در انواع صندوق‌ها
• امکان شروع سرمایه‌گذاری با مبلغ کم

ریسک صندوق‌های سرمایه‌گذاری

اگرچه صندوق‌های سرمایه‌گذاری کارآمد و سودده هستند، اما آگاهی از چالش‌های آن‌ها به شما کمک می‌کند با دیدی بازتر سرمایه‌گذاری کنید:

• محدودیت در ظرفیت پذیرش سرمایه
• دشواری در شناسایی صندوق‌های برتر
• تاخیر در قیمت‌گذاری و عدم معامله لحظه‌ای
• عدم تضمین قطعی سود در اکثر صندوق‌ها
• هزینه‌های مدیریتی و کارمزدهای پنهان
• حساسیت به تغییرات نرخ بهره

سخن آخر درباره صندوق‌های سرمایه‌گذاری

در دنیای شلوغ امروز که تورم بخش جدایی‌ناپذیر اقتصاد است، سپردن سرمایه به دست افراد حرفه‌ای، هوشمندانه‌ترین راه برای حفظ ارزش پول محسوب می‌شود. صندوق سرمایه‌گذاری در واقع یک سبد بزرگ از دارایی‌های متنوع است که توسط متخصصان مدیریت می‌شود تا شما بدون نیاز به دانش پیچیده بورسی، در سود بازارهای مالی شریک شوید. این ابزار به شما کمک می‌کند با مبالغ بسیار کم، سبدی متنوع داشته باشید که ریسک سرمایه‌گذاری را به شدت کاهش می‌دهد.

انتخاب میان صندوق‌های با درآمد ثابت، سهامی یا اهرمی، به میزان ریسک‌پذیری و اهداف مالی شما بستگی دارد. اگر به دنبال آرامش خاطر در کنار بازدهی معقول هستید، صندوق‌ها پلی امن میان شما و بازار سرمایه خواهند بود. کافی است پیش از شروع، هدف خود را شفاف کنید و با نگاهی واقع‌بینانه به بازدهی‌های گذشته و ترکیب دارایی هر صندوق، مسیر مالی خود را آگاهانه آغاز کنید.

سوالات متداول

آیا می‌توان واحد صندوق را قبل از سررسید فروخت؟

بله. در بیشتر صندوق‌ها، مخصوصا ETFها، امکان فروش واحدها در هر زمان وجود دارد، اما در برخی صندوق‌ها ممکن است زمان تسویه یا شرایط ابطال متفاوت باشد.

از کجا بفهمیم یک صندوق برای ما مناسب است؟

بله. باید به میزان ریسک‌پذیری، هدف مالی، افق سرمایه‌گذاری و ترکیب دارایی‌های صندوق توجه کنید.

آیا سود صندوق‌ها همیشه بیشتر از سپرده بانکی است؟

خیر. سود صندوق‌ها به عملکرد بازار و نوع صندوق بستگی دارد و ممکن است در بعضی دوره‌ها کمتر یا بیشتر از سود بانکی باشد.

NAV صندوق دقیقا به چه معناست؟

بله. NAV یعنی ارزش خالص دارایی‌های صندوق، و نشان می‌دهد هر واحد صندوق در آن لحظه چه ارزشی دارد.

آیا امکان ضرر کردن در صندوق‌های سرمایه‌گذاری وجود دارد؟

بله. اگر ارزش دارایی‌های صندوق کاهش پیدا کند، ممکن است ارزش واحدهای شما هم کم شود و بخشی از سرمایه‌تان تحت تاثیر قرار بگیرد.